Эң жаңы доор: дүйнөлүк согуштар, депрессия, кансыз согуш

ЖРТда XX кылым — бул дүйнөлүк согуштар, Улуу депрессия, саясий режимдер жана кансыз согуш.

Биринчи дүйнөлүк согуш (1914–1918)

• Блоктор: Антанта (Англия, Франция, Орусия) жана Борбордук державалар (Германия, Австрия-Венгрия, Осмон империясы, Болгария).
• Шылтоосу — Сараеводо австриялык эрцгерцог Франц Фердинанддын өлтүрүлүшү (1914).
• Жыйынтыктары: империялардын кулашы, Версаль системасы.

Улуу депрессия

1929-жылы АКШдагы биржалык кыйроо менен башталган. Белгилери: 1920-жылдардагы «өркүндөөдөн» кийин кескин төмөндөө, массалык жумушсуздук, банктардын жана фермерлердин бүлүнүшү, ошол эле учурда кампалар сатылбаган товарларга толуп турган (ашыкча өндүрүү кризиси). АКШда андан чыгуу жолу — Ф. Рузвельттин «Жаңы курсу».

Саясий режимдер

• Демократия: шайлоолор, бийликтин бөлүнүшү, көп партиялуулук, жарандардын укуктары.
• Авторитаризм: бийлик лидердин же тар топтун колунда, эркиндиктер чектелген, бирок мамлекет бардыгын көзөмөлдөбөйт.
• Тоталитаризм: бийликте бир партия, кол башчынын жеке басына сыйынуу, мамлекеттин коомду толук көзөмөлдөшү, бирдиктүү идеология, массалык репрессиялар. Мисалдары: нацисттик Германия, 1930-жылдардагы СССР.

Экинчи дүйнөлүк согуш (1939–1945)

• 1939-жылдын 1-сентябрында Германиянын Польшага кол салышы менен башталган.
• 1941-жылдын 22-июнунда Германия СССРге кол салган.
• 1941-жылдын 7-декабрында Япония Пёрл-Харбордогу америкалык базага кол салган. Андан кийин АКШ согушка кирген.
• Түп бурулуш: Сталинград (1942–1943), Курск салгылашуусу (1943).
• Аякташы: Германиянын багынып бериши (1945-жылдын майы), Япониянын багынып бериши (1945-жылдын 2-сентябры).

Кансыз согуш

• 1945-жылдан кийинки АКШ менен СССРдин ортосундагы, алардын ортосунда түздөн-түз согуш болбогон атаандашуу.
• Белгилери: НАТО (1949) жана ВШУ (Варшава келишими уюму, 1955) аскердик блоктору, куралдануу жарышы, бетме-бет каршылашуу, үгүттөгү «душман образы», жергиликтүү чыр-чатактар, Кариб кризиси (1962), Берлин дубалы (1961–1989).
• 1970-жылдардагы эл аралык чыңалуунун бошоңдошу (разрядка) — кансыз согуштун белгиси эмес, анын алсырашы.
• Аягы — Германиянын биригиши жана СССРдин ыдырашы (1991).

1-мисал

Суроо: кайсы белги тоталитардык режимге мүнөздүү ЭМЕС? А) кол башчыга сыйынуу; Б) көп партиялуу шайлоолор; В) бир партиянын монополиясы. Чечим: көп партиялуулук — демократиянын белгиси. Жообу: Б.

2-мисал

Суроо: кансыз согуштун белгиси болуп эмне САНАЛБАЙТ? А) куралдануу жарышы; Б) НАТО менен ВШУнун түзүлүшү; В) 1970-жылдардагы чыңалуунун бошоңдошу. Чечим: бошоңдоо — чыңалуунун азайышы. Жообу: В.

Көп кетирилүүчү каталар

• АКШ Экинчи дүйнөлүк согушка 1939-жылы кирген деп ойлоо. Ал 1941-жылдын декабрында, Пёрл-Харбордон кийин кирген.
• Тоталитаризмди авторитаризм менен чаташтыруу.
• Бошоңдоону кансыз согуштун белгилерине кошуу.

ЖРТда көп суралуучу нерселер

• Үзүндү боюнча Улуу депрессияны таануу.
• Тоталитаризмдин белгилери.
• Пёрл-Харбор жана АКШнын согушка кириши.
• Кансыз согуштун белгилери жана бошоңдоо.