Сөз түркүмдөрү жана сөз жасоо

Сөз түркүмдөрү – грамматиканын негизи. ЖРТда «бул сөз кайсы түркүмгө кирет?», «сөз кандай жол менен жасалган?» деген суроолор дайыма кездешет.

Он эки сөз түркүмү

Кыргыз тилинде 12 сөз түркүмү бар. Алар төрт топко бөлүнөт.

• Толук маанилүү сөздөр (6): зат атооч, сын атооч, сан атооч, ат атооч, этиш, тактооч.
• Кызматчы сөздөр (3): жандооч, байламта, бөлүкчө.
• Модалдык сөздөр (1): балким, албетте, сыягы, ырас ж.б.
• Өзгөчө сөз түркүмдөрү (2): сырдык сөздөр (ой, ах, баракелде, кап) жана тууранды сөздөр (шар-шар, тарс, мыё, кук-кук).

Өзгөчө сөз түркүмдөрү маани берүүчү сөздөргө да, кызматчы сөздөргө да кирбейт: сырдык сөздөр сезимди, тууранды сөздөр табияттагы үндү же кыймылдын элесин берет.

Ар бир түркүмдүн суроосу

• Зат атооч: ким? эмне? (окуучу, тоо)
• Сын атооч: кандай? кайсы? (бийик, акылдуу)
• Сан атооч: канча? канчанчы? (жети, бешинчи)
• Ат атооч: заттын, сындын, сандын ордуна колдонулат (мен, бул, ким, баары)
• Этиш: эмне кылды? эмне кылат? (жазды, барат)
• Тактооч: кантип? качан? кайда? (тез, эрте, ылдый)

Сөз жасоо

Жаңы сөз көбүнчө уңгуга сөз жасоочу мүчө жалганып жасалат. Мүчө сөздүн түркүмүн өзгөртүшү мүмкүн.

• Зат атоочтон этиш: ой + ло = ойло, сан + а = сана, түн + ө = түнө, туз + да = тузда.
• Сын атоочтон этиш: кең + ей = кеңей, тар + ай = тарай, аз + ай = азай, көп + ей = көбөй.
• Этиштен зат атооч (адам): оку + уучу = окуучу, сат + уучу = сатуучу.
• Зат атоочтон зат атооч (кесип): балык + чы = балыкчы, темир + чи = темирчи, мал + чы = малчы.
• Зат атоочтон сын атооч: акыл + дуу = акылдуу, күч + түү = күчтүү, түс + сүз = түссүз.
• Этиштен сын атооч (мүнөз): уял + чаак = уялчаак, тартын + чаак = тартынчаак.

Мүчө ар бир уңгуга эле жалгана бербейт. Тилде жок, жасалма сөздү табуу да ЖРТнын тапшырмасы болушу мүмкүн: «өкүнчөөк», «окуучаак» сыяктуу формалар адабий тилде колдонулбайт.

Мисалдар

1-мисал. Кайсы сөз сын атоочтон жасалган этиш: ойло, азай, сана? Чыгаруу: ойло – ой (зат атооч), сана – сан (зат атооч), азай – аз (сын атооч). Жооп: азай.

2-мисал. «Кап! Унутуп калыптырмын» – «кап» кайсы түркүм? Жооп: өкүнүчтү билдирген сырдык сөз (өзгөчө сөз түркүмү).

3-мисал. «Сатуучу» жана «агуучу (суу)» – экөө тең кесипти билдиреби? Чыгаруу: сатуучу – адам, кесип; «агуучу суу» – суунун касиети. Демек кесипти «сатуучу» гана билдирет.

Кеңештер

• Сөз түркүмүн аныктоодо сөздүн сүйлөмдөгү суроосун коюңуз.
• «Канча өзгөчө сөз түркүмү бар?» – эки: сырдык жана тууранды сөздөр.
• Сөздүн уңгусун таап, анын түркүмүн аныктаңыз: жасалган сөздүн түркүмү уңгунукунан башка болушу мүмкүн.