Орфография: узун үндүүлөр, бирге жана бөлөк жазуу, ташымалдоо

Орфография тапшырмаларында «бардык сөздөр туура жазылган вариантты тап» деген суроо көп кездешет. Эң көп текшерилүүчү эрежелер төмөндө.

Узун үндүүлөр

Узун үндүү кош тамга менен жазылат: саат, кээ бир, тоо, суу. Бир эле сөздө узун жана кыска үндүү катар келиши мүмкүн, ошондуктан ар бир муунду өзүнчө угуп текшериңиз: «кээ» – узун, бирок «керек» – кыска.

Узун-кыска үндүү сөздүн маанисин өзгөртөт: кар (кыштын жаан-чачыны) – каар (ачуу, каһар); ток (электр тогу, ток болуу) – тоок (үй кушу).

й тамгасы жана ю, я

Уңгусу -ый, -ай менен бүткөн этиштерге -уу мүчөсү жалганганда, й + у айкашы ю тамгасы менен жазылат: жый – жыюу, кый – кыюу, тый – тыюу. Андан кийин башка мүчөлөр кадимкидей жалганат: жыюуну, тыюудан.

Бирге, бөлөк жана дефис менен жазуу

• Жуп сөздөр дефис менен: ата-эне, кийим-кече, иш-аракет, той-тамаша.
• Кайталама сөздөр дефис менен: жай-жай, бат-бат, көзмө-көз.
• Бириккен сөздөр (эки уңгу бир жаңы түшүнүк берсе) бирге: белбоо, ашкана, басмакана.
• Сөз айкаштары бөлөк: өкүл ата, кол жазма, Адам ата, эч качан, ар ким, эч ким.
• «Ар», «эч» сөздөрү кийинки сөз менен дайыма бөлөк жазылат: ар бир, ар дайым, эч нерсе.

Баш тамга жана тырмакча

• Мекемелердин, ишканалардын, гезиттердин, китептердин шарттуу аттары тырмакчага алынат жана баш тамга менен башталат: «Ала-Тоо» кинотеатры, «Кыргыз Туусу» гезити.
• Көчөлөрдүн, проспекттердин аттары тырмакчасыз, баш тамга менен жазылат: Чүй проспекти, Токтогул көчөсү.
• Китептин аталышында биринчи сөз гана баш тамга менен жазылат (энчилүү аттан башка): «Кыргыз эл ырлары».

Ташымалдоо

• Сөз муун боюнча ташымалданат: ки-тап, мек-теп.
• Бир тамганы саптын аягында калтырууга же жаңы сапка жалгыз өткөрүүгө болбойт: «а-та» же «ат-а» деп бөлүүгө болбойт.
• ь, ъ белгилери мурунку тамгадан ажыратылбайт: паль-то, объ-ект.
• я, ю, е тамгалары муундун башында келсе, жаңы сапка муун менен кошо өтөт: ко-ён, та-януу.
• Кыскартылган сөздөр (КРУ, ЖОЖ) жана сан менен ченем бирдиги (5 кг) ажыратылбайт.

Мисалдар

1-мисал. Туура жазылган вариантты тапкыла: а) ар-бир, эчкачан; б) ата-эне, ар ким; в) иш аракет, Адам-ата. Жооп: б.

2-мисал. «Сабак учурунда телефон колдонууга ... салынды» – «тый» этишинен жасалган кыймыл атооч кандай жазылат? Чыгаруу: тый + уу → тыюу салынды.

3-мисал. Кайсы ташымал туура: «таян-уу», «та-януу», «т-аянуу»? Жооп: та-януу (муун боюнча, я муундун башында).