Бүтүн жана бөлүк, жалпы жана жеке түшүнүк

Окшоштуктарда эң көп кездешкен байланыштардын эки тобу түшүнүктөрдүн бири-бирине кандайча «кирерин» көрсөтөт. Аларды оңой эле чаташтырып алууга болот, ошондуктан так айырмалай билүү керек.

Бүтүн жана бөлүк

Экинчи сөз биринчисинин бөлүгүн билдирет: боз үй : кереге, китеп : барак, дарак : бутак. Тескери тартип да болот: түндүк : боз үй (бөлүк : бүтүн).

Бул топтун ичинде да айырмачылыктар бар, тест аларды текшерет:

• буюм жана анын тетиги – велосипед : педаль;
• кубулуш жана анын курамдык бөлүгү – бороон : шамал;
• топ жана анын бир мүчөсү – үйүр : жылкы, отор : кой, оркестр : музыкант;
• бүтүн жана анын ичин аралап өткөн нерсе – шаар : көчө, жалбырак : тарамыш.

Жалпы жана жеке түшүнүк

Экинчи сөз биринчисинин бир түрү: дан : буудай, куш : таранчы, эмерек : шкаф. Текшерүү жолу жөнөкөй: «Б – А-нын бир түрү». Буудай – дандын бир түрү. Ал эми бутак дарактын түрү эмес, бөлүгү. Бул эки байланыштын негизги айырмасы ушунда.

Дагы бир байланыш – бир жалпы түшүнүккө кирген эки түр: арпа : сулу, комуз : кыяк. Бул «жалпы : жеке» эмес, бир топтогу «кошуналар».

1-мисал

ҮЙҮР : ЖЫЛКЫ А) отор : кой Б) кой : козу В) токой : бак Г) жылкы : кулун Үйүр көп жылкыдан турат. Отор көп койдон турат: топ жана анын мүчөсү. Б жана Г – эне жана бала. Жообу: А.

2-мисал

ДАН : БУУДАЙ А) жемиш : алма Б) алма : жемиш В) арпа : сулу Г) нан : ун Буудай – дандын бир түрү, алма – жемиштин бир түрү. Б вариантында байланыш ошол эле, бирок тартиби тескери. В – бир топтогу эки түр. Жообу: А.

3-мисал

БОЗ ҮЙ : КЕРЕГЕ А) тоо : чоку Б) кереге : түндүк В) жылкы : үйүр Г) китеп : окурман Кереге – боз үйдүн бөлүгү, чоку – тоонун бөлүгү. Б – эки бөлүк, В – тескери тартип (мүчө : топ), Г – такыр башка байланыш. Жообу: А.

Тузактар

• Көп маанилүү сөздөр. «Бет» – адамдын жүзү да, китептин барагы да. Үлгүдөгү маанини сактаңыз.
• Жалпы : жеке ордуна эки түр. «Арпа : сулу» – экөө тең дан, бирок бири экинчисинин түрү эмес.
• Түр ордуна бөлүк. Дөңгөлөк – машинанын түрү эмес, бөлүгү.

Кеңеш

Ар бир жупка эки суроо бериңиз: «А Б-дан турабы?» жана «Б – А-нын бир түрүбү?». Биринчисине «ооба» болсо – бүтүн жана бөлүк, экинчисине «ооба» болсо – жалпы жана жеке түшүнүк.