Экосистема: азыктануу тизмеги, 10% эрежеси жана зат айлануу

Экосистема: азыктануу тизмеги жана зат айлануу

Функционалдык топтор

• Продуценттер – автотрофтор (өсүмдүктөр, балырлар, цианобактериялар). Фотосинтез учурунда жарыктын энергиясын органикалык заттардын химиялык байланыштарынын энергиясына айландырып, органикалык эмес заттардан органикалык заттарды түзөт.
• Консументтер – даяр органикалык заттарды пайдаланган гетеротрофтор: биринчи катардагылар – өсүмдүк жегичтер, экинчи катардагылар – өсүмдүк жегичтерди жеген жырткычтар, үчүнчү катардагылар – жырткычтарды жеген жырткычтар.
• Редуценттер – өлгөн органикалык заттарды органикалык эмес заттарга чейин ажыраткан бактериялар жана козу карындар. Ажыратууга топурак жаныбарлары – сөөлжандар, курт-кумурскалардын личинкалары да катышат. Вирустар ажыратууга катышпайт – алар тирүү клеткаларда гана көбөйөт.

Зат айлануунун схемаларында топторду жебелер боюнча оңой таанууга болот: органикалык эмес заттарды гана алып, органикалык заттарды берген – продуцент; органикалык заттарды алып, зат айланууга органикалык эмес заттарды кайтарган – редуцент.

Азыктануу тизмеги

Азыктануу тизмеги – ар бир тогоосу мурунку тогоо менен азыктанган организмдердин катары. Жайыт тизмеги өсүмдүктөрдөн (урук, жалбырак, балыр), детриттик тизмек өлгөн органикалык заттардан башталат.

Мисал: уруктар → талаа чычканы → кара жылан → жылан жегич бүркүт. Тапшырмада тизмектин башталышын табуу керек болсо, продуцентти же анын кийинки тогоо чындап жеген бөлүгүн издеңиз.

Бир эле жаныбар ар кандай катардагы консумент боло алат: чоң бака курт-кумурскаларды жейт – экинчи катардагы консумент; бака мөңкөсү балырларды жейт – биринчи катардагы консумент.

10% эрежеси (Линдемандын эрежеси)

Бир трофикалык деңгээлден кийинкисине энергиянын орточо 10% чамасы өтөт, калганы дем алууга сарпталып, жылуулук түрүндө чачырайт. Ошондуктан тизмектер кыска (көбүнчө 3–5 тогоо), ал эми ар бир кийинки деңгээлде биомасса азыраак.

Эсептөө мисалы. Тизмек: чөп → чегиртке → бака → суу жылан. Суу жыланы 1 кг салмак кошуу үчүн канча чөп керек? Чыгаруу: бакага 1 × 10 = 10 кг, чегирткелерге 10 × 10 = 100 кг, чөпкө 100 × 10 = 1000 кг керек. Жообу: 1000 кг (1 т).

2-мисал. Экосистеманын продуценттери 50 000 кДж энергия топтошту. Экинчи катардагы консументтер канча энергия алат? Чыгаруу: биринчи катардагылар – 5000 кДж, экинчи катардагылар – 500 кДж.

Жырткыч жана олжо

Жырткычтын жана олжонун саны шайкеш өзгөрүп турат: адегенде олжонун саны өсөт, андан кийин кечигүү менен жырткычтардын саны өсөт; жырткычтар олжону жеп түгөтөт, олжонун саны азаят, андан кийин жырткычтардын саны да азаят.

Графикте экинчи сызык биринчисин кечигүү менен кайталап, көбүнчө андан төмөн жүрсө – бул жырткыч. Жырткычты жок кылуу адегенде олжонун санынын өсүшүнө, андан кийин азыктын жетишсиздигинен жана оорулардан (жырткычтар оорулуу жана алсыз особдорду жок кылчу) анын кескин азайышына алып келет.

Көп кетирилген каталар

• Азыктануу тизмегин жаныбардан баштоо (сөөлжан, личинкалар – консументтер).
• Жебелердин багытын алмаштыруу: жебе азык болгон организмден аны жеген организмге карай багытталат.
• 10% – кийинки деңгээлге өткөн үлүш экенин, жоготуу эмес экенин унутуу.