Сөздүн тике жана өтмө мааниси, көп маанилүү сөздөр

ЖРТда «асты сызылган сөз кайсы сүйлөмдө тике маанисинде колдонулган?» деген суроолор көп кездешет. Аларга жооп берүү үчүн сөздүн негизги маанисин жана анын өтмө маанилерин ажырата билүү керек.

Тике жана өтмө маани

Тике маани – сөздүн негизги, түз мааниси. Ал көбүнчө көзгө көрүнгөн, колго кармалган нерсени же чыныгы кыймылды билдирет. Өтмө маани тике маанинин негизинде пайда болот: окшоштугуна, жанаша болушуна же милдетине карай.

• баш: адамдын башы (тике) – иштин башы, суунун башы (өтмө);
• таш: таш үй (тике) – таш жүрөк, мээримсиз адам (өтмө);
• алтын: алтын шакек (тике) – алтын адам, асыл адам (өтмө);
• жылуу: жылуу суу (тике) – жылуу сөз, жылуу мамиле (өтмө);
• кулак: баланын кулагы (тике) – казандын кулагы, комуздун кулагы (өтмө).

Текшерүү ыкмасы: сөздү синоним менен алмаштырып көрүңүз. «Таш жүрөк» дегенде «таш» сөзүн «мээримсиз» деп алмаштырууга болот – демек, маани өтмө.

Көп маанилүү сөздөр жана омонимдер

Көп маанилүү сөздүн маанилери бири-бири менен байланыштуу: «тил» – оозеки органдын аты жана «кыргыз тили». Омонимдердин айтылышы бирдей, бирок маанилеринин эч байланышы жок: «кой» (жаныбар) – «кой» (буйрук: коюп кой, токтот); «жаз» (жылдын мезгили) – «жаз» (кат жаз).

Бир эле сөз ар башка сөз түркүмүндө

Айрым сөздөр сүйлөмдө ар кандай мааниде келет. Мисалы, «бир» сөзү:

• сан маанисинде: «Мен бир алма жедим» (бирөө, экөө эмес);
• белгисиздик маанисинде: «Бир кезде бул жерде көл болгон» (кайсы бир кезде);
• «бирдей, ошол эле» маанисинде: «Экөөбүз бир мектепте окуйбуз».

Ушундай эле «көк» сөзү түстү (көк көйнөк), асманды (көк тиреген тоо) же жашыл чөптү (жазында көк чыкты) билдириши мүмкүн.

1-мисал

Кайсы сүйлөмдө «жылуу» сөзү өтмө маанисинде колдонулган? А) Жылуу суу менен жуун. Б) Жылуу кийимиңди ал. В) Ал мага жылуу жылмайып карады. Г) Бөлмө жылуу экен. Жооп: В. «Жылуу жылмайуу» – мээримдүү, ак ниет жылмайуу. Калган сүйлөмдөрдө «жылуу» температураны билдирет.

2-мисал

Кайсы айкашта «кулак» сөзү тике маанисинде колдонулган? А) казандын кулагы Б) комуздун кулагы В) баланын кулагы Г) эшиктин кулагы Жооп: В. Адамдын угуу органы – сөздүн негизги мааниси. Калган айкаштарда кулакка окшош бөлүктөр аталган.

Кеңештер

• Сөздүн негизги маанисин эстеңиз: аны жаңы үйрөнгөн балага кантип түшүндүрөт элеңиз?
• Адамдын мүнөзүн, сезимин, абстракттуу түшүнүктү сүрөттөгөн айкаштар көбүнчө өтмө мааниде болот.