Тексттин негизги ою жана автордун максаты

«Тексттин негизги ою», «Автордун максаты», «Текст негизинен эмне жөнүндө» деген суроолор дээрлик ар бир текстке берилет. Аларга так жооп берүү үчүн теманы, негизги ойду жана деталдарды айырмалаңыз.

Тема, негизги ой, деталдар

• Тема – текст эмне жөнүндө (мисалы, шырдак).
• Негизги ой – автор тема боюнча эмнени ырастайт (шырдак – муундан муунга өткөн баалуу кол өнөрү).
• Деталдар – негизги ойду бышыктаган фактылар, мисалдар, сандар.

Негизги ойду кантип табуу керек

1. Биринчи жана акыркы абзацтарды кайра окуңуз: автордун позициясы көбүнчө ошол жерде айтылат жана жыйынтыкталат.
2. Өзүңүзгө суроо бериңиз: текст эмне үчүн жазылган? Окурман эмнени эстеп калышы керек?
3. Вариантты текшериңиз: ал бир абзацты эмес, бүт текстти камтышы керек.
4. Автор төгүндөө үчүн келтирген пикирди четке кагыңыз.

Автордун максаты

Максат этиш менен айтылат: баяндоо, түшүндүрүү, тааныштыруу, ынандыруу, төгүндөө, салыштыруу, кайрылуу. Текст теманын бир нече маселесин камтыса, туура максат кеңирээк болот («... тууралуу маалымат берүү»); текст бир ойду далилдесе, тагыраак болот («... экенин көрсөтүү»).

Мисал

(1) Шырдак – кыргыз аялдарынын колунан жаралган кийиз төшөнчү. (2) Аны жасоо үчүн эки башка түстөгү кийизге бирдей оюу чийилип, кесилип алынат. (3) Андан кийин бир кийиздин оюусу экинчисиндеги бош орунга салынып, бекем тигилет. (4) Ушундай жол менен бир эле учурда эки шырдак пайда болот: бири экинчисинин түстөрүн тескери кайталайт. (5) Шырдак жасоо бир нече жумага созулат, ошондуктан жакшы шырдак үй-бүлөнүн мурасы катары муундан муунга өткөн. (6) Бүгүн бул өнөр жаштардын колунда уланып, шырдактар заманбап үйлөрдү да кооздоп жатат.

1-суроо. Тексттин негизги ою: А) шырдак эки түстөгү кийизден жасалат Б) шырдак – муундан муунга өтүп, бүгүн да жашап келе жаткан баалуу кол өнөрү В) шырдак жасоо бир нече жумага созулат Г) заманбап үйлөрдө шырдак колдонулбайт А жана В – деталдар, (2) жана (5) сүйлөмдөрдө гана айтылат. Г – (6) сүйлөмгө карама-каршы. Жообу: Б, ал тексттин бардык бөлүгүн бириктирет.

2-суроо. Автордун максаты: А) окурманды шырдак сатып алууга үндөө Б) шырдактын жасалышы жана анын баалуулугу менен тааныштыруу В) кийиздин түрлөрүн салыштыруу Г) жаштарды сындоо Текст жасалыш ыкмасын (2–4) жана анын маанисин (5–6) баяндайт. Жообу: Б.

Тузактар

• Негизги ойдун ордуна деталь. Вариант туура, бирок бир гана абзац жөнүндө.
• Өтө кең. «Кыргыз маданияты бай» – тема тексттен кеңири.
• Бөтөн пикир. Текстте бар, бирок автор аны төгүндөйт.
• Акылга сыярлык, бирок текстте жок. Вариант туура угулат, бирок мындай маалымат текстте жок.

Кеңеш

Варианттарды окуудан мурун негизги ойду бир сүйлөм менен өзүңүз айтып көрүңүз. Андан кийин сиздин ойго эң жакын вариантты издеңиз.