Алты жөндөмө жана алардын мүчөлөрү

Кыргыз тилинде алты жөндөмө бар. Ар бир жөндөмөнүн өз суроосу жана мүчөсү болот. Мүчөнүн варианты сөздүн акыркы тыбышына (үндүү, жумшак үнсүз же каткалаң үнсүз) жана акыркы муундагы үндүүгө жараша тандалат.

Жөндөмөлөр жана суроолору

1. Атооч жөндөмө: ким? эмне? – мүчөсү жок: бала, тоо.
2. Илик жөндөмө: кимдин? эмненин? – -нын, -дын, -тын (жана алардын ичке, эриндик варианттары): баланын, үйдүн, китептин.
3. Барыш жөндөмө: кимге? эмнеге? кайда? – -га, -ка: балага, тоого, китепке.
4. Табыш жөндөмө: кимди? эмнени? – -ны, -ды, -ты: баланы, үйдү, китепти.
5. Жатыш жөндөмө: кимде? эмнеде? кайда? – -да, -та: балада, үйдө, китепте.
6. Чыгыш жөндөмө: кимден? эмнеден? кайдан? – -дан, -тан: баладан, үйдөн, китептен.

Мүчөнүн варианттарын тандоо

• Биринчи тамга: илик жана табыш жөндөмөдө үндүүдөн кийин н (баланын, баланы), жумшак үнсүздөн кийин д (колдун, колду), каткалаң үнсүздөн кийин т (аттын, атты). Барыш жөндөмөдө үндүүдөн жана жумшак үнсүздөн кийин г, каткалаңдан кийин к. Жатыш менен чыгыш жөндөмөдө үндүүдөн жана жумшак үнсүздөн кийин д, каткалаңдан кийин т.
• Үндүү: жоон сөзгө жоон (а, ы, о, у), ичке сөзгө ичке (е, и, ө, ү) үндүү уланат. Эриндик о, ө тыбышынан кийин эриндик үндүү келет: тоого, көлгө. У тыбышынан кийин ачык мүчөдө а жазылат: сууга, кумда.

Таандык мүчөдөн кийин

Сөз 3-жактын таандык мүчөсүн алса (атасы, үйү), жөндөмө мүчөсү н тамгасы менен башталат:

• барыш: атасына, үйүнө;
• табыш: атасын, үйүн;
• жатыш: атасында, үйүндө;
• чыгыш: атасынан, үйүнөн.

1- жана 2-жактын жекелик таандык мүчөсүнөн кийин барыш жөндөмө -а, -е, -о, -ө болот: досума, үйүмө, атаңа, колуңа.

Мисал: бир сөздүн жөндөлүшү

тоо – тоонун – тоого – тоону – тоодо – тоодон көл – көлдүн – көлгө – көлдү – көлдө – көлдөн мектеп – мектептин – мектепке – мектепти – мектепте – мектептен

Кеңештер

• Сөздүн акыркы тамгасын жана акыркы муундун үндүүсүн аныктаңыз – мүчөнүн варианты ошол замат белгилүү болот.
• Таандык мүчөсү бар сөздө «н» тамгасын унутпаңыз: «атасыга» эмес, «атасына».