Жөндөмөлөрдү туура колдонуу: көп кездешкен каталар

Жөндөмө мүчөлөрүн билүү жетишсиз: сүйлөмдө кайсы жөндөмө керек экенин туура тандай билүү да зарыл. ЖРТда «кайсы сөздү коюу керек?» же «сүйлөмдөгү бардык сөздөр туура формада колдонулган учур» деген тапшырмалар кездешет.

Илик менен табыш жөндөмөнү чаташтырбаңыз

• Илик – таандыкты билдирет, андан кийин таандык мүчөлүү сөз келет: «баланын китеби».
• Табыш – кыймыл багытталган объектини билдирет, андан кийин этиш келет: «баланы көрдүм».

Белгилүү жана белгисиз табыш

Табыш мүчөсү түшүп калышы мүмкүн: «Китеп окудум» – кандайдыр бир китеп, «Китепти окудум» – белгилүү бир китеп. Илик жөндөмө да ошондой: «мектеп директору» (жалпы), «мектептин директору» (белгилүү бир мектептин).

Барыш, жатыш жана чыгыш

• Барыш – кыймылдын багыты: «Мектепке бардым».
• Жатыш – орун же мезгил: «Мектепте окуйм», «Жайында эс алабыз».
• Чыгыш – кыймылдын башталган жери же булагы: «Китепканадан китеп алдым».

Орун жатышта, багыт барышта, чыгуу чыгышта болот: «Китепканада окудум» – «Китепканага бардым» – «Китепканадан чыктым».

Этиштер талап кылган жөндөмөлөр

• барыш: кимге жардам берүү, кимге ишенүү, кимге окшош, эмнеге кызыгуу, кимге кат жазуу;
• чыгыш: кимден коркуу, кимден суроо, эмнеден баш тартуу, кимден кат алуу;
• табыш: кимди сагынуу, эмнени билүү, кимди күтүү.

Жандоочтор жана жөндөмөлөр

• Атооч жөндөмө менен: менен, үчүн, жөнүндө, тууралуу, сыяктуу: «досум менен», «Манас жөнүндө».
• Барыш жөндөмө менен: чейин, карай, карата: «кечке чейин», «үйгө карай», «майрамга карата».
• Чыгыш жөндөмө менен: кийин, мурун, бери, башка, тартып: «сабактан кийин», «жумадан бери», «андан башка».

1-мисал

Мен … жардам бердим. А) энем Б) энеме В) энемди Г) энемден Жооп: Б. «Жардам берүү» барыш жөндөмөнү талап кылат: кимге? – энеме.

2-мисал

Кайсы сүйлөмдө бардык сөздөр туура формада? А) Сабакка кийин китепканага бардык. Б) Сабактан кийин китепканага бардык. В) Сабактан кийин китепканада бардык. Г) Сабакта кийин китепканадан бардык. Жооп: Б. «Кийин» жандоочу чыгыш жөндөмөнү талап кылат (сабактан кийин), «бардык» этиши багытты, демек барыш жөндөмөнү талап кылат (китепканага).

Кеңештер

• Этишке суроо бериңиз: «кимге?», «кимди?», «кимден?» – суроонун өзү жөндөмөнү көрсөтөт.
• Жандоочтун алдындагы сөздүн формасын текшериңиз: «кийин», «бери» – чыгыш, «чейин», «карай» – барыш.