Фонетика: үндүүлөр жана үнсүздөр

ЖРТда фонетика боюнча суроолор көбүнчө тыбыштардын классификациясын билүүнү талап кылат: кайсы тыбыш кайсы топко кирет, кайсы тамга эмнени билдирет. Бул темада жаттоо көп, бирок система түшүнүктүү.

Үндүү тыбыштар

Кыргыз тилинде 8 кыска жана 6 узун үндүү бар. Узун үндүүлөр кош тамга менен жазылат: аа, оо, уу, ээ, өө, үү.

• Жоон үндүүлөр: а, о, у, ы.
• Ичке үндүүлөр: э (е), ө, ү, и.
• Эриндик үндүүлөр: о, у, ө, ү (айтылганда эрин чыгат, тегеректелет).
• Эринсиз үндүүлөр: а, ы, э, и.
• Кең үндүүлөр: а, о, э, ө (ооз кеңири ачылат).
• Кууш үндүүлөр: ы, у, и, ү.

Жоон-ичке жана эриндик-эринсиз белгилери үндөштүк мыйзамынын негизи болот, ошондуктан бул бөлүнүштү так билүү зарыл.

Үнсүз тыбыштар

Үнсүздөр эки негизде бөлүнөт.

1. Үн менен добуштун катышына карай:

• Жумшак (үндүү) үнсүздөр: б, в, г, д, ж, з, й, л, м, н, ң, р.
• Каткалаң үнсүздөр: п, ф, к, т, с, ш, ч, х, ц, щ.

2. Жасалган ордуна карай:

• Эрин үнсүздөрү: б, п, м, в, ф – эки эрин же эрин менен тиш катышат.
• Тил алды үнсүздөрү: д, т, н, л, р, с, з, ж, ш, ч, ц – тилдин учу же алдыңкы бөлүгү катышат.
• Орточул (тил ортоңку) үнсүз: й – тилдин ортоңку бөлүгү таңдайга жакындайт.
• Тил арты үнсүздөрү: к, г, ң, х – тилдин арткы бөлүгү катышат.

Тамга жана тыбыш

Тамга – жазуудагы белги, тыбыш – угулган үн. Алар дайыма эле бирдей санда боло бербейт:

• е, ё, ю, я сөздүн башында же үндүүдөн кийин эки тыбышты билдирет: я = й + а, ю = й + у, ё = й + о. Мисалы, «аяк» сөзүндө 3 тамга, бирок 4 тыбыш: [а-й-а-к].
• ь, ъ белгилери өз алдынча тыбыш бербейт (орус тилинен кирген сөздөрдө гана жазылат).
• Узун үндүү эки тамга менен жазылса да, бир узун тыбышты билдирет: «саат» сөзүндө 4 тамга, 3 тыбыш.

Мисалдар

1-мисал. Кайсы үнсүз тил арты үнсүзүнө кирет: м, ң, з, й? Чыгаруу: м – эрин, з – тил алды, й – орточул. Тил арты – ң.

2-мисал. «Ташкөмүр» сөзүндө канча эриндик үндүү бар? Чыгаруу: үндүүлөр – а, ө, ү. Эриндиктер – ө жана ү. Жооп: 2.

3-мисал. Кайсы катардагы үнсүздөрдүн бардыгы каткалаң: «п, т, к» же «б, д, г»? Жооп: п, т, к; экинчи катар – жумшак үнсүздөр.

Көп кетирилген каталар

• «й» тамгасын тил алдыга кошуп коюу. Ал жалгыз орточул үнсүз.
• Тамга менен тыбышты чаташтыруу: тапшырмада «канча тыбыш?» деп сураса, я, ю, е тамгаларынын ордун жана узун үндүүлөрдү эске алыңыз.
• «ң» тамгасын «н» менен бир топко коюу: н – тил алды, ң – тил арты.