Синонимдер, антонимдер, омонимдер жана көп маанилүү сөздөр

Лексика бөлүмү сөздүн маанисин түшүнүүнү текшерет: сөздү маанилеш сөз менен алмаштыруу, карама-каршы маанидеги сөздү табуу, бир сөздүн ар кандай маанилерин айырмалоо.

Негизги түшүнүктөр

• Синонимдер (маанилеш сөздөр): айтылышы башка, мааниси жакын сөздөр: тез – ылдам – бат; коркок – жүрөксүз; ооруу – сыркоо. Толук синонимдер дээрлик бардык сүйлөмдө бири-биринин ордуна колдонулат.
• Антонимдер: карама-каршы маанидеги сөздөр: улуу – кичүү, ысык – суук, кирүү – чыгуу. Антоним бир эле түркүмдөгү сөз болот: сын атоочко – сын атооч, этишке – этиш.
• Омонимдер: айтылышы жана жазылышы бирдей, мааниси такыр башка сөздөр: жаз (жыл мезгили) – жаз (кагазга жаз); ат (жаныбар) – ат (аты-жөнү) – ат (жаадан ат).
• Көп маанилүү сөз: бир сөздүн бири-бири менен байланышкан бир нече мааниси бар: баш (адамдын башы, тоонун башы, иштин башы). Маанилердин ортосунда байланыш бар, омонимдерде мындай байланыш жок.
• Энантиосемия: бир эле сөздүн карама-каршы маанилерде колдонулушу. Мисалы, «чыгуу»: «тоого чыкты» (өйдө көтөрүлдү) жана «үйдөн чыкты» (сыртка кетти).
• Жалпылоочу жана жекелик сөздөр: «дарак» – жалпы сөз, «арча, тал, терек» – анын түрлөрү. Жалпылоочу сөздүн мааниси калгандарын өз ичине камтыйт.

Сөздүн контексттеги мааниси

Көп маанилүү сөздүн маанисин сүйлөм гана аныктайт. «Чай кайнады» – суу кайнап жатат; «иш кайнады» – иш абдан жандуу жүрүп жатат. Тапшырмада «асты сызылган сөз кайсы сүйлөмдө ошол эле мааниде колдонулган?» деп суралса, сөздү синоним менен алмаштырып текшериңиз: эки сүйлөмдө тең бир эле синоним туура келсе, мааниси бирдей.

Мисалдар

1-мисал. «Ал [жоош] бала» – карама-каршы маанидеги сөз: тынч, шок, акылдуу. Чыгаруу: «тынч» – синоним, «акылдуу» – башка сапат. Антоним – шок.

2-мисал. «Ал кагазга кат [жазды]» – кайсы сүйлөмдө «жазды» ошол мааниде? а) Бүркүт канатын жазды. б) Окуучу дилбаян жазды. Чыгаруу: (а)да «жайып ачты» деген мааниде. Ошол эле мааниде – б.

3-мисал. Сөздөрдүн кайсынысы калгандарын жалпылайт: (1) кесип, (2) мугалим, (3) дарыгер, (4) айдоочу? Жооп: 1 – кесип.

Көп кетирилген каталар

• Мааниси жакын, бирок толук эмес синонимди тандоо. «Ооруп жүрдү» дегенге «сыркоолоп жүрдү» туура келет, «чарчап жүрдү» туура келбейт.
• Антонимди башка сөз түркүмүнөн тандоо.
• Омоним менен көп маанилүү сөздү чаташтыруу: маанилердин ортосунда байланыш барбы – текшериңиз.