Фразеологизмдер, макал-лакаптар жана сөздүктөр

Фразеологизмдер – кыргыз тилинин эң бай катмары. Тестте алардын маанисин табуу, маанилеш фразеологизмди тандоо жана мисалдын кайсы сөздүктөн алынганын аныктоо тапшырмалары кездешет.

Фразеологизм деген эмне

Фразеологизм (туруктуу сөз айкашы) – эки же андан көп сөздөн туруп, бир жалпы, көбүнчө өтмө маанини берген айкаш. Анын маанисин сөздөрдүн маанисинен түз чыгарууга болбойт.

• колу ачык – берешен
• ичи тар – көрө албас, кызганчаак
• кой оозунан чөп албаган – өтө жоош, момун
• төбөсү көккө жетти – абдан кубанды
• жүрөгү түшүп кетти – катуу коркту
• тил табышуу – бири-бирин түшүнүү, келишүү
• кулагына күмүш сырга – эскертүү, эсте кал

Фразеологизмдин маанисин көбүнчө бир сөз же сөз тизмеги менен берүүгө болот. Ошондуктан фразеологизмдин синоними катары жөнөкөй сөз да, башка фразеологизм да келиши мүмкүн.

Макал-лакаптар

Макал – элдин тажрыйбасынан чыккан, насаат берген кыска, толук ой. Анын түз жана өтмө мааниси бар.

• «Жети өлчөп, бир кес» – ишти ойлонуп, текшерип, анан кыл.
• «Эмгек түбү – береке» – иштеген адам ырыскыга жетет.
• «Билектүү бирди жыгат, билимдүү миңди жыгат» – билим күчтөн кубаттуу.

Макалдын маанисин тапканда, андагы сөздөрдү түз түшүнбөй, жалпы ойду издеңиз.

Сөз этикети

Кырдаалга жараша айтылуучу туруктуу сөздөр да ушул бөлүмгө кирет:

• Той кут болсун! – үйлөнүү тоюнда же башка тойдо куттуктоо.
• Бешик бооңор бек болсун! – бала төрөлгөндө.
• Жолуң болсун! – сапарга чыккан адамга.
• Топурагы торко болсун – маркумдун жакындарына көңүл айтканда.

Сөздүктөрдүн түрлөрү

• Түшүндүрмө сөздүк – сөздүн маанисин түшүндүрөт.
• Фразеологиялык сөздүк – туруктуу сөз айкаштарын жана алардын маанисин берет.
• Орфографиялык сөздүк – сөздүн туура жазылышын көрсөтөт.
• Синонимдер, антонимдер сөздүгү – маанилеш же карама-каршы сөздөрдү топтойт.
• Котормо сөздүк – бир тилдеги сөздүн экинчи тилдеги эквивалентин берет.
• Этимологиялык сөздүк – сөздүн келип чыгышын түшүндүрөт.

Мисалдар

1-мисал. «КОЛУ АЧЫК – берешен, колунда барын аябаган» деген макала кайсы сөздүктөн? Чыгаруу: туруктуу сөз айкашы жана анын мааниси берилген – фразеологиялык сөздүк.

2-мисал. «Ал кабарды укканда төбөсү көккө жетти» – маанилеш вариант: аябай кубанды / катуу ачууланды / чарчады. Жооп: аябай кубанды.

3-мисал. «Ичи тар» фразеологизмине маанисине карама-каршы сөз: көрө албас / берешен / ачуулуу. Чыгаруу: «көрө албас» – синоним. Карама-каршы – берешен.

Кеңештер

• Фразеологизмди сүйлөмгө коюп, анын ордуна жөнөкөй сөз коюп көрүңүз.
• Мисалда бир сөз жана анын мааниси берилсе – түшүндүрмө сөздүк; туруктуу айкаш берилсе – фразеологиялык.