Сөз айкашы жана жөнөкөй сүйлөм

Бул темадагы тапшырмалар сүйлөмдүн түзүлүшүн түшүнүүнү талап кылат: сөздөр кантип байланышат, сүйлөмдүн мүчөлөрү кайсылар, сөздөр кандай тартипте турат.

Сөз айкашы жана байланыш жолдору

Сөз айкашы – маани жана грамматика жагынан байланышкан эки же андан көп сөз. Анын бирөө негизги (баш сөз), экинчиси багыныңкы сөз болот. Сөздөр төмөнкү жолдор менен байланышат:

• Ыкташуу: багыныңкы сөз эч бир мүчөсүз, жанаша туруп, орун тартиби аркылуу байланышат. Мисалы: бийик тоо, тез басты, окуган китеп.
• Башкаруу: баш сөз багыныңкы сөздүн белгилүү бир жөндөмөдө турушун талап кылат. Мисалы: үйгө барды (барыш), китепти окуду (табыш).
• Таандык байланыш: илик жөндөмөдөгү сөз менен таандык мүчөлүү сөз байланышат. Мисалы: мектептин короосу, досумдун үйү.
• Ээрчишүү: баяндооч ээ менен жак жана сан боюнча дал келет. Мисалы: мен окуймун, биз окуйбуз.

Сүйлөмдүн мүчөлөрү

• Баш мүчөлөр: ээ (ким? эмне?) жана баяндооч (эмне кылды? ким? кандай?).
• Айкындооч мүчөлөр: толуктооч (кимди? эмнеге? эмнеден?...), аныктооч (кандай? кайсы? кимдин?), бышыктооч (качан? кайда? кантип? эмне үчүн?).

Бир тутумдуу жана эки тутумдуу сүйлөм

• Эки тутумдуу сүйлөмдө ээ да, баяндооч да бар: «Күн жылыды».
• Бир тутумдуу сүйлөмдө бир гана баш мүчө бар: «Эртең жолго чыгалы», «Тынч отургула!» (ээ жок, баяндооч гана). Кайрылуу ээ эмес: «Достор, жүргүлө!» – бир тутумдуу.

Сөз тартиби

Кыргыз сүйлөмүндө сөз тартиби салыштырмалуу туруктуу:

• Ээ, адатта, сүйлөмдүн башында, баяндооч – аягында турат.
• Аныктооч аныкталуучу сөздөн мурун келет: «жаңы мектеп».
• Бөлүкчөлөр (го, да, бы) өзү тиешелүү сөздөн кийин турат.

Сөздөрдү туура ирет менен жайгаштыруу тапшырмасында адегенде баяндоочту аягына, ээни башына коюп, калган сөздөрдү суроо боюнча жайгаштырыңыз.

Суроолуу сүйлөм

Суроо эки жол менен берилет: суроолуу ат атооч (ким, эмне, качан, кайда, канча) же -бы/-би/-бу/-бү бөлүкчөсү. Бир сүйлөмдө экөөнү тең колдонуу – ката: «Качан келесиңби?» туура эмес; «Качан келесиң?» же «Эртең келесиңби?» туура.

Мисалдар

1-мисал. «Тоонун чокусу» айкашындагы байланыш жолу кайсы? Чыгаруу: илик жөндөмөсү + таандык мүчө – таандык байланыш.

2-мисал. «Кызыл алма» – байланыш жолу? Чыгаруу: мүчө жок, сөздөр жанаша – ыкташуу.

3-мисал. Сөздөрдү ирети менен жайгаштыргыла: «келди, эртең менен, мектепке, Айбек». Жооп: Айбек эртең менен мектепке келди.

Көп кетирилген каталар

• Кайрылууну ээ деп эсептөө.
• Маанини бузган сөздү байкабоо: «Ал эч качан жалган айтпайт, кээде калп айтат» – «кээде» жалпы ойго карама-каршы келет.