Татаал сүйлөм: түрлөрү жана маанилик катыштар

Татаал сүйлөм эки же андан көп жөнөкөй сүйлөмдөн (предикаттык бөлүктөн) турат. ЖРТда анын түрүн, бөлүктөрүнүн маанилик катышын аныктоо жана маанисин башкача сөз менен берүү тапшырмалары кездешет.

Татаал сүйлөмдүн үч түрү

• Тең байланыштагы: бөлүктөр бири-бирине баш ийбейт, байламта менен же интонация менен байланышат: «Күн батты, жана айыл тынчыды», «Мен чакырдым, бирок ал келген жок».
• Багыныңкы байланыштагы: бир бөлүк (багыныңкы сүйлөм) экинчисин (башкы сүйлөмдү) түшүндүрөт. Багыныңкы бөлүктүн баяндоочу атоочтук, чакчыл, шарттуу ыңгай же «деп» сөзү менен бүтөт.
• Байламтасыз: бөлүктөр байламтасыз, интонация жана маани аркылуу байланышат: «Шамал күчөдү: жамгыр жаай баштады».

Багыныңкы сүйлөмдүн негизги түрлөрү

• Мезгил: качан? «Сабак бүткөндө, баары короого чыкты». Эскертүү: -са мүчөсү да кээде мезгилди билдирет: «Күн чыкса, шүүдүр кургайт» – «чыкканда» деген мааниде.
• Шарт: кандай шартта? «Аракет кылсаң, жетесиң».
• Себеп: эмне үчүн? «Жол тайгак болгондуктан, машиналар жай жүрдү».
• Максат: эмне максатта? «Сынактан өтөйүн деп, күнүгө даярданды».
• Кайрым (каршы): эмнеге карабастан? «Кыш суук болсо да, ал эрте турду».
• Ыңгай (сын-ыңгай): кантип? «Эч нерсе болбогондой, ал жайбаракат отурду».

Маанилик катышты кантип аныктайт

1. Багыныңкы бөлүктүн баяндоочун табыңыз.
2. Ага кандай мүчө же сөз жалганганын караңыз (-ганда, -са, -гандыктан, деп, -са да).
3. Башкы бөлүккө суроо коюңуз: качан? эмне үчүн? эмне максатта?
4. Мүчөнүн формасына эмес, мааниге ишениңиз: «-са» шарт да, мезгил да болушу мүмкүн.

Маанисин башкача берүү

Бир эле маани ар кандай формада берилет. Кайрым маанисин: «-са да», «-ганына карабастан», «-ганы менен»; себепти: «-гандыктан», «-гандан улам», «анткени». Тапшырмада «маанилеш сүйлөмдү» табуу үчүн себеп менен натыйжанын ордун текшериңиз: кайсы окуя кайсынысына себеп болгон?

Мисалдар

1-мисал. «Балдар ойносун деп, атасы короого селкинчек орнотту» – маанилик катыш? Чыгаруу: «деп» сөзү, суроо – эмне максатта? Жооп: максат.

2-мисал. «Жол алыс болгонуна карабастан, биз жөө бардык» – маанилеш сүйлөм: а) Жол алыс болгондуктан, жөө бардык. б) Жол алыс болсо да, жөө бардык. Чыгаруу: (а) себепти билдирет, маани бурмаланган. Жооп: б.

3-мисал. «Аба ырайы бузулду: күндүз эле караңгы болуп калды» – кандай татаал сүйлөм? Жооп: байламтасыз, экинчи бөлүк биринчисин түшүндүрөт.

Кеңештер

• Диалогго туура сүйлөмдү тандаганда, кийинки репликаны да окуңуз: жооп мурунку жана кийинки сөзгө маани жагынан туташышы керек.
• Сүйлөмдүн бөлүктөрүндө ээ бар-жогун текшерип, алардын бир же эки тутумдуу экенин аныктаңыз.