Жөнөкөй сүйлөмдөгү тыныш белгилери

Тыныш белгилери жазуудагы ойду так жеткирүүгө жардам берет. ЖРТда эң көп суралуучу эрежелер: ээ менен баяндоочтун ортосундагы сызыкча, жалпылоочу сөз, бир өңчөй мүчөлөр, кайрылуу жана киринди сөздөр.

Тыныш белгилеринин аттары

чекит (.), үтүр (,), үтүрлүү чекит (;), кош чекит (:), сызыкча (–), суроо белгиси (?), илеп белгиси (!), көп чекит (...), тырмакча (« »), кашаа ( ).

Ээ менен баяндоочтун ортосунда сызыкча

Ээ да, баяндооч да атооч сөз (зат атооч, сан атооч, кыймыл атооч) менен берилип, ортосунда байламта же жак мүчөсү болбосо, сызыкча коюлат:

• «Бишкек – Кыргызстандын борбору.»
• «Менин сүйгөн китебим – «Жамийла».»
• «Окуу – келечектин ачкычы.»

Ээ ат атооч болсо же баяндоочто жак мүчөсү болсо, сызыкча коюлбайт: «Ал мугалим», «Мен студентмин».

Бир өңчөй мүчөлөр жана жалпылоочу сөз

• Бир өңчөй мүчөлөр байламтасыз келсе – үтүр: «Бакчада алма, алмурут, өрүк бышты».
• «жана», «менен» байламтасы аркылуу байланышса – үтүр коюлбайт: «алма жана алмурут».
• «бирок», «ал эми» алдында – үтүр: «Кичинекей, бирок күчтүү».
• Жалпылоочу сөз бир өңчөй мүчөлөрдөн мурун келсе – андан кийин кош чекит: «Дасторкондо баары бар эле: нан, май, бал, каймак».
• Жалпылоочу сөз бир өңчөй мүчөлөрдөн кийин келсе – анын алдында сызыкча: «Нан, май, бал, каймак – баары дасторкондо».

Кайрылуу жана киринди сөздөр

• Кайрылуу үтүр менен бөлүнөт: «Апа, мен келдим», «Келгиле, достор, сүйлөшөлү».
• Киринди сөздөр үтүр менен бөлүнөт: албетте, балким, менимче, демек, мисалы, биринчиден, сыягы. «Ал, балким, эртең келет».

Сүйлөмдүн аягындагы белгилер

• Билдирүү сүйлөм – чекит; суроолуу – суроо белгиси; илептүү – илеп белгиси.
• Ой бүтпөй калса – көп чекит.

Мисалдар

1-мисал. «Менин атам [дарыгер]» – тыныш белгиси керекпи? Чыгаруу: «атам» – зат атооч, «дарыгер» – зат атооч, байламта жок: «Менин атам – дарыгер».

2-мисал. «Сумкамдагылардын [баары] китеп, дептер, калем жыйнактуу турат» – «баары» сөзүнөн кийин эмне коюлат? Чыгаруу: «баары» – жалпылоочу сөз, андан кийин бир өңчөй мүчөлөр келет: кош чекит.

3-мисал. «Демек сен эртең келбейсиң» – кайда үтүр коюлат? Жооп: «Демек, сен эртең келбейсиң» – киринди сөздөн кийин.

Көп кетирилген каталар

• Жалпылоочу сөздүн ордун текшербей, ар дайым кош чекит коюу.
• «жана» байламтасынын алдына үтүр коюу.
• Ээ ат атооч болгондо да сызыкча коюу.