Татаал сүйлөмдөгү жана төл сөздөгү тыныш белгилери

Татаал сүйлөмдө тыныш белгиси бөлүктөрдүн ортосундагы маанилик мамилени көрсөтөт. Ошондуктан туура белгини тандоо үчүн адегенде бөлүктөрдүн маанисин аныктаңыз.

Тең байланыштагы татаал сүйлөм

Бөлүктөрдүн ортосуна, адатта, үтүр коюлат: «Күн жылыды, кар эрий баштады», «Мен чакырдым, бирок ал келбеди».

Багыныңкы байланыштагы татаал сүйлөм

Багыныңкы бөлүк башкы бөлүктөн мурун келсе, алардын ортосуна үтүр коюлат: «Жамгыр токтогондо, биз сыртка чыктык», «Сабагыңды даярдасаң, ойноого барасың».

Байламтасыз татаал сүйлөм

Мында тыныш белгиси бөлүктөрдүн маанисине жараша тандалат:

• Үтүр – окуялар санала берет же бир убакта болот: «Шамал согот, бак-дарактар ыргалат».
• Үтүрлүү чекит – бөлүктөр узун, өз ичинде үтүрү бар болсо.
• Кош чекит – экинчи бөлүк биринчисинин себебин түшүндүрөт же аны толуктайт: «Сыртка чыккым келбеди: аба өтө суук эле». (Экинчи бөлүктүн алдына «анткени» деген сөздү коюуга болот.)
• Сызыкча – экинчи бөлүк натыйжаны билдирет, бөлүктөр карама-каршы коюлат же окуялар тез алмашат: «Күн тийди – кар эриди». «Ал келди – мен кеттим».

Текшерүү ыкмасы: бөлүктөрдүн ортосуна «анткени» коюуга болсо – кош чекит; «ошондуктан» же «бирок» коюуга болсо – көбүнчө сызыкча.

Төл сөз жана диалог

• Автордун сөзү алдында келсе: Автор: «Төл сөз». – Мугалим айтты: «Эртең сынак болот».
• Төл сөз алдында келсе: «Төл сөз», – деди автор. – «Эртең сынак болот», – деди мугалим.
• Диалогдо ар бир реплика жаңы саптан, сызыкча менен башталат.

Тырмакча

Тырмакчага төл сөз, цитата, чыгармалардын, гезиттердин, ишканалардын аттары алынат: Ч. Айтматовдун «Биринчи мугалим» повести.

Мисалдар

1-мисал. «Түнү бою жамгыр жаады___ жолдор баткак болуп калды» – кайсы белги? Чыгаруу: экинчи бөлүк – биринчисинин натыйжасы («ошондуктан» коюуга болот). Жооп: сызыкча.

2-мисал. «Мен шашылдым___ поезд жөнөгөнү турган» – белги? Чыгаруу: экинчи бөлүк – себеп («анткени поезд...»). Жооп: кош чекит.

3-мисал. «Эртең келем деди Азамат» – тыныш белгилерин койгула. Жооп: «Эртең келем», – деди Азамат.

Кеңештер

• Тапшырмада «эмне үчүн кош чекит коюлган?» деп суралса, бөлүктөрдүн маанилик катышын (себеп-натыйжа, түшүндүрмө) табыңыз.
• Байламтасыз сүйлөмдү окуп, бөлүктөрдүн ортосуна ылайыктуу байламтаны ичиңизден коюп көрүңүз.