Текст: тема, негизги ой, кептин түрлөрү жана стилдери

Текст боюнча суроолор ЖРТнын маанилүү бөлүгү. Текстти бир жолу кылдат окуп, анан суроолорго текстке кайрылып жооп берүү керек. Эң көп кездешкен суроолор: тексттин темасы, негизги ою, кептин түрү, стили жана сүйлөмдөрдүн байланышы.

Тема жана негизги ой

• Тема – текст эмне жөнүндө? Ал сөз айкашы менен берилет: «Тоо суусунун пайдасы».
• Негизги ой (идея) – автор эмнени айткысы келет? Ал сүйлөм менен берилет: «Табиятты сактоо ар бирибиздин милдетибиз».

Туура тема тексттин бардык абзацтарын камтыйт. Өтө тар (бир абзацтын гана мазмуну) же өтө кең (текстте жок нерселерди камтыган) вариант туура эмес.

Кептин түрлөрү

• Баяндоо – окуялар удаалаш айтылат: эмне болду, андан кийин эмне болду?
• Сүрөттөө – заттын, адамдын, жердин белгилери берилет: ал кандай?
• Ой жүгүртүү – ой, далил, жыйынтык: эмне үчүн? Мисалы, суроо коюлуп, ага жооп изделет.

Бир текстте кептин эки же үч түрү тең аралаш келиши мүмкүн.

Кептин стилдери

• Оозеки (сүйлөшүү) стиль – күнүмдүк баарлашуу, диалог, жөнөкөй сөздөр.
• Илимий стиль – терминдер, так аныктамалар, далилдөө.
• Расмий-иш кагаздар стили – арыз, буйрук, мыйзам; туруктуу формулалар, эмоциясыз.
• Публицистикалык стиль – гезит, макала, чыгып сүйлөө; окурманга таасир этүү, чыныгы фактылар, риторикалык суроо.
• Көркөм стиль – көркөм чыгарма; образдуулук, троптор.

Сүйлөмдөрдүн байланышы

• Уланма (чынжырлуу) байланыш – ар бир кийинки сүйлөм мурункусунун оюн улантат, андагы сөздү ат атооч же кайталоо аркылуу кайра алат: «Айылдын четинде бир бак бар. Ал бакты чоң атам отургузган».
• Жарыш (параллель) байланыш – сүйлөмдөр бири-бирине тикелей көз каранды эмес, бир темага тең кызмат кылат: «Жаз келди. Кар эриди. Куштар кайтты».

Сүйлөмдөрдү байланыштыруучу каражаттар: ат атоочтор (ал, бул, ошол), сөздөрдүн кайталанышы, синонимдер, байламталар (бирок, ошондуктан, а бирок).

Мисалдар

1-мисал. Текстте токойдун кооздугу кенен сүрөттөлүп, акырында «Мындай байлыкты кантип сактайбыз?» деген суроо коюлуп, ага жооп берилет. Кептин кайсы түрлөрү бар? Жооп: сүрөттөө жана ой жүгүртүү.

2-мисал. «Быйыл шаарда 12 жаңы мектеп ачылды. Бул – жакшы жаңылык, бирок ата-энелерди дагы бир маселе түйшөлтөт...» Стили? Чыгаруу: чыныгы факт, окурманга кайрылуу, баалоо – публицистикалык.

Кеңештер

• Суроону адегенде окуп, анан текстти окуңуз: эмнеге көңүл буруу керек экенин билесиз.
• «Текстте берилген ЭМЕС» деген суроодо ар бир вариантты текстен издеңиз; таба албасаңыз – ошол жооп.
• Сырттан билген маалыматыңызга эмес, тексттеги маалыматка гана таяныңыз.