Иш кагаздары, жадыбал жана тексттин ырааттуулугу

Мамлекеттик тил тестинде текст гана эмес, жадыбал, карта, иш кагаздары да берилет. Мындай тапшырмаларда маалыматты так окуп, салыштыруу маанилүү.

Иш кагаздарынын түрлөрү

• Арыз – мекемеге же жетекчиге өтүнүч менен кайрылуу: «...бөлүп берүүңүздү суранам».
• Түшүнүк кат – кетирилген кемчиликтин (кечигүү, сабакка келбей калуу) себебин түшүндүрүү: «Ооруп калгандыгыма байланыштуу сабакка катыша алган жокмун».
• Ишеним кат – бир адамга экинчи адамдын атынан бир иш жасоого укук берүү: «...менин стипендиямды алууга ишеним билдирем».
• Маалымкат – бир фактыны тастыктаган документ: «...чынында эле 2-курстун студенти экени тастыкталат».
• Мүнөздөмө – адамдын иштеги, окуудагы сапаттарына баа.
• Өмүр баян – адамдын өзү жөнүндө жазган маалыматы (туулган жылы, билими, иши).
• Буйрук – жетекчинин чечими: «Буйрук кылам:...».
• Кулактандыруу – көпчүлүккө маалымат берүү.

Иш кагазын анын максаты боюнча тааныңыз: суранабы, түшүндүрөбү, тастыктайбы, укук береби?

Жадыбал жана карта

• Жадыбалда убакыт жана иш-аракет катар берилет. Суроо «кайсы ой туура келет?» десе, ар бир вариантты жадыбал менен салыштырыңыз: убакыт ирети («мурун», «кийин»), канча убакыт кетет.
• Картада адегенде «Мен» турган жерди жана багытты (түндүк, түштүк) табыңыз. «Оңго», «солго» багыттары адамдын кайда карап турганына жараша болот.

Тексттин ырааттуулугу

Сүйлөмдөрдү же бөлүктөрдү туура ирет менен коюу үчүн:

1. Жалпы ойду, тема берген сүйлөмдү табыңыз – ал, адатта, биринчи турат.
2. Ат атоочко (ал, бул, мындай) көңүл буруңуз: ал сөз тиешелүү болгон сүйлөмдөн кийин гана келе алат.
3. «Ошондуктан», «демек», «акырында» сыяктуу сөздөр жыйынтыкты көрсөтөт – ал аягында турат.
4. Ырааттуулукту бузган бөлүк – теманы бузган, башка маселеге өтүп кеткен же логикалык байланышы жок бөлүк.

Мисалдар

1-мисал. «Мен, 1-курстун студенти Асанова Айгерим, жатаканадан орун берүүңүздү суранам». Кайсы иш кагазы? Жооп: арыз (өтүнүч).

2-мисал. Сүйлөмдөрдү иреттегиле: I. Ошондуктан аны күнүгө аз-аздан ичүү пайдалуу. II. Таза суу адамдын ден соолугу үчүн өтө маанилүү. III. Ал денедеги заттардын алмашуусуна катышат. Чыгаруу: жалпы ой – II; «Ал» сөзү сууну алмаштырат – III; жыйынтык («Ошондуктан») – I. Жооп: II, III, I.

3-мисал. Жадыбал: 7:00 – туруу, 7:30 – тамактануу, 8:00 – сабак. «Тамактанганга чейин сабакка барат» деген ой туурабы? Жооп: жок, тамактануу сабактан мурун.

Кеңештер

• Тексттеги ат атоочтун («ал», «бул») ордуна кайсы сөз келерин аныктоо үчүн мурунку сүйлөмдөн зат атоочту издеңиз.
• Санга, убакытка байланышкан суроолордо эсептөөнү эки жолу текшериңиз.