Эволюциянын багыттары: ароморфоз, идиоадаптация, дегенерация

Эволюциянын багыттары

А. Н. Северцов организмдердин топтору биологиялык прогресске жеткен үч негизги жолду бөлүп көрсөткөн.

Ароморфоз

Ароморфоз – уюшулуу деңгээлин жогорулаткан жана жаңы чөйрөгө чыгууга же кеңири мүмкүнчүлүктөргө жол ачкан ири өзгөрүү. Ароморфоздор ири топтордун (класстардын, типтердин) пайда болушуна алып келет.

Мисалдар: фотосинтез, көп клеткалуулук, жыныстуу көбөйүү, өсүмдүктөрдө ткандардын (жабуучу жана өткөрүүчү – кургактыкка чыгуу) пайда болушу, урук, гүл; жаныбарларда – жабык кан айлануу системасы (шакек курттар), өпкө, төрт камералуу жүрөк жана жылуу кандуулук (куштар, сүт эмүүчүлөр), мээ кыртышы.

Төрт камералуу жүрөк артериялык жана веналык канды толук бөлүп, жылуу кандуулукту, жаңы чөйрөлөрдү өздөштүрүүнү жана көптөгөн жаңы түрлөрдүн пайда болушун камсыз кылган. Бирок жашап кетүү үчүн күрөш бошоңдогон эмес – ал дайыма бар.

Идиоадаптация

Идиоадаптация – уюшулуу деңгээлин өзгөртпөстөн белгилүү шарттарга болгон жеке ылайыкталуу. Ал топтун ичинде түрлөрдүн ар түрдүүлүгүнө алып келет.

Мисалдар: сүт эмүүчүлөрдүн колу-буттарынын ар кандай формалары (калак, канат, туяк), кактустун тикенектери, сары аарылардын абайлатуучу түсү, жашыруучу түс, куштардын тумшугунун формасы.

Жалпы дегенерация

Дегенерация – уюшулуунун жөнөкөйлөшүшү, көбүнчө мителик же отурукташкан жашоодо.

Мисалдар: тасма курттардын тамак сиңирүү системасынын жоголушу (цепень азыкты бүт дене бети менен сиңирет), кара чырмоокто тамыр менен жалбырактын жоголушу, курт-кумурскалар менен азыктанууга өткөн росянканын тамыр системасынын жөнөкөйлөшүшү.

Дивергенция жана конвергенция

Дивергенция – жалпы ата-тектен чыккан урпактардын белгилеринин ажырашы. Натыйжасы – гомологиялык органдар: түзүлүш планы бирдей, милдети ар башка (адамдын колу, жарганаттын канаты, киттин калагы, аттын буту).

Конвергенция – окшош шарттарда жашаган тектеш эмес организмдердин белгилеринин окшошуп калышы. Натыйжасы – аналогиялык органдар: милдети окшош, келип чыгышы ар башка (көпөлөктүн канаты жана куштун канаты; акула менен дельфиндин сүйрү денеси).

Схемада бир жалпы ата-тектен бир нече класска бутактар ажыраса – бул дивергенция. Ар башка ата-тектерден чыккан бутактар окшош формаларга жакындаса – конвергенция.

Тестте кантип айырмалайбыз

Өзүңүзгө суроо бериңиз: организм жалпысынан татаалдаштыбы? Ооба – ароморфоз. Жок, жөн гана шартка ылайыкталды – идиоадаптация. Жөнөкөйлөштү – дегенерация.

ЖРТ стилиндеги мисалдар

1-мисал. Кайсы өзгөрүүлөр уюшулуу деңгээлин жогорулатат: 1) жерде-сууда жашоочулардагы өпкө; 2) кумурска жегичтин узун тили; 3) үңкүр балыктарынын көзүнүн жоголушу; 4) өсүмдүктөрдө уруктун пайда болушу? Жообу: 1 жана 4 – ароморфоз; 2 – идиоадаптация; 3 – дегенерация (жекече).

2-мисал. Кит менен балыктын денеси сүйрү. Аны кайсы процесс түшүндүрөт? Жообу: конвергенция – бир чөйрөдө жашоонун натыйжасындагы окшоштук.

3-мисал. Жарганаттын канаты менен адамдын колу кандай органдар? Жообу: гомологиялык – түзүлүш планы бирдей, милдети ар башка.

Көп кетирилген каталар

• Ар кандай пайдалуу өзгөрүүнү ароморфоз деп атоо. Кактустун тикенектери пайдалуу, бирок уюшулуу деңгээлин жогорулатпайт.
• Дегенерацияны «кырылып жок болуу» деп түшүнүү. Мите топтор көп учурда гүлдөп өнүгөт – бул да биологиялык прогресс.