Экологиялык факторлор, өзүн өзү жөнгө салуу жана экосистеманын туруктуулугу

Экологиялык факторлор жана экосистеманын туруктуулугу

Экологиялык факторлор

• Абиотикалык – жарык, температура, нымдуулук, топурактын жана суунун курамы.
• Биотикалык – башка организмдердин таасири (жырткычтык, атаандаштык, симбиоз, мителик).
• Антропогендик – адамдын ишмердүүлүгү (токой кыюу, булгануу, жол куруу).

Чектөөчү фактор – оптимумдан эң көп четтеген жана калган шарттар жакшы болсо да организмдин өнүгүшүн токтоткон фактор.

Жарык жана фотопериодизм

Фотопериодизм – организмдердин жарык күндүн узактыгына болгон реакциясы. Күндүн узактыгы – жылдын мезгилинин эң ишенимдүү белгиси. Мисалдар: куштардын учуп кетиши, түлөө, «узун күндүн» жана «кыска күндүн» өсүмдүктөрүнүн гүлдөшү, жалбырактын түшүшү. Тооктордун жумуртка тууусу жарык күндүн узактыгына көз каранды: кышында күн кыска, ошондуктан канаттуулар фабрикаларында кошумча жарык берилет.

Өсүмдүктөр жарык сүйүүчү жана көлөкөгө чыдамдуу болот. Токойдо алар катар-катар жайгашат: бул жарык үчүн түрлөр арасындагы атаандаштыктын натыйжасы.

Суу

• Транспирация – жалбырактардын оозчолору аркылуу суунун бууланышы; ал жалбыракты муздатат жана суунун жогору көтөрүлүшүнө жардам берет.
• Гуттация – жалбырактын четиндеги атайын оозчолор аркылуу суу тамчыларынын бөлүнүп чыгышы. Аба нымга каныккан, буулануу кыйындаган ашыкча нымдуулук шартында жүрөт.
• Суу өсүмдүктөрүндө (ак чөмүч баш, элодея) аба ташуучу ткань (аэренхима) жакшы өрчүгөн, ал эми механикалык, өткөрүүчү ткандар жана тамырлар начар өрчүгөн: аларды суу кармап турат.

Өзүн өзү жөнгө салуу

Өзүн өзү жөнгө салуу – экосистеманын кайтарым байланыштар аркылуу тең салмактуулукту сактоо жөндөмү. Схема: азык көбөйөт → популяциянын саны өсөт → азык азаят → сан азаят → азык калыбына келет.

Экосистемалардын туруктуулугу

Түрлөр жана азыктануу байланыштары (азыктануу торчосу) канчалык көп болсо, экосистема ошончолук туруктуу болуп, тең салмактуулугу оңой сакталат. Ошондуктан деңиз же тропикалык токой аквариумга же көлмөгө караганда туруктуу. Агроценоздор (талаа, бак) туруксуз: түрлөрү аз, толук зат айлануу жок, адамсыз алар тез бузулат.

Эң көп кычкылтекти фотосинтездөөчү организмдердин массасы эң чоң жана өсүү мезгили узак болгон коомдоштуктар – тропикалык токойлор (планета масштабында – океандын фитопланктону да) бөлүп чыгарат.

Коомдоштуктардын алмашуусу

Сукцессия – бир аймакта коомдоштуктардын удаалаш алмашуусу (мисалы, көлдүн чөп басышы: көл → саз → шалбаа → токой).

ЖРТ стилиндеги мисалдар

1-мисал. Кайсы коомдоштукта тең салмактуулук оңой сакталат: буудай талаасындабы же аралаш токойдобу? Жообу: аралаш токойдо – түрлөр жана байланыштар көп.

2-мисал. Эмне үчүн орхидеялар өскөн жылыканада эртең менен жалбырактарда суу тамчылары пайда болот? Жообу: абанын нымдуулугу жогору – бул гуттация.

3-мисал. Талаадан агып келген жер семирткичтер көлмөдө балырлардын тез көбөйүшүнө, андан кийин балыктардын кырылышына алып келди. Эмне үчүн? Чыгаруу: өлгөн балырларды бактериялар ажыратып, сууда эриген кычкылтекти сарптайт; балыктарга кычкылтек жетпей калат.

Көп кетирилген каталар

• Гуттацияны (суюк тамчылар, суунун ашыкчасы) транспирация (буунун бууланышы) менен алмаштыруу.
• Аквариумду туруктуу экосистема деп эсептөө: ал кичинекей жана адамдын камкордугусуз тез бузулат.