Сандын пайызы жана пайызы боюнча санды табуу

Пайыз – жүздөн бир бөлүк: 1% = 0,01. Пайызга берилген маселелердин дээрлик баары үч амалга келип такалат.

Үч негизги амал

• Сандын пайызы. N дин p%ы = N × p/100. 2000дин 15%ы = 2000 × 0,15 = 300.
• Пайызы боюнча сан. Сандын p%ы M ге барабар болсо, сан M : (p/100). Массанын 56%ы 14 кг болсо, бүт масса 14 : 0,56 = 25 кг.
• Бир сан экинчисинин канча пайызын түзөт. M/N × 100%. 30 саны 120нын 30/120 = 0,25 = 25%ын түзөт.

Ыңгайлуу үлүштөр

• 10% – ондон бири, 20% – бештен бири, 25% – төрттөн бири, 50% – жарымы.
• 5% – 10%дын жарымы: 360тын 5%ы = 18.
• Сандын 1%ы – үтүрдү эки орунга солго жылдыруу: 750дүн 1%ы = 7,5.
• N дин p%ы = p нын N%ы: 50дүн 8%ы = 8дин 50%ы = 4.

Мисалдар

1-мисал. Акча которуу үчүн банк сумманын 2%ын комиссия катары алат. 4500 сомду которуу үчүн канча комиссия төлөнөт? 4500 × 0,02 = 90 сом.

2-мисал. Белок дандын массасынын 12%ын түзөт. 3 тонна данда канча килограмм белок бар? 3 т = 3000 кг, 3000 × 0,12 = 360 кг.

3-мисал. Куймада 18 г күмүш бар, бул куйманын массасынын 45%ы. Куйманын массасын табыңыз. 18 : 0,45 = 40 г.

4-мисал. Класста 25 окуучу бар, алардын 7өө спорт менен машыгат. Бул канча пайыз? 7/25 = 28/100 = 28%.

5-мисал. Кайсынысы чоң: 55тин 80%ы же 45? 0,8 × 55 = 44 < 45.

Көп кетирилген каталар

• Тоннаны килограммга которууну унутуу.
• «Сандын пайызы» менен «пайызы боюнча санды» чаташтыруу: биринчисинде көбөйтөбүз, экинчисинде бөлөбүз.
• 5% үчүн 0,05тин ордуна 0,5 жазуу.