Адам: ткандар, скелет, тамак сиңирүү, иммунитет, бездер

Адамдын анатомиясы жана физиологиясы

Ткандар

• Эпителий – жабуулар, органдардын ички катмары, бездер.
• Бириктирүүчү – сөөк, кемирчек, кан, май ткани, тарамыштар.
• Булчуң: туурасынан тилкеленген скелет булчуңу (биздин эрким менен жыйрылат), жүрөк булчуңу, жылмакай булчуң (ички органдардын жана кан тамырлардын дубалы).
• Нерв – нейрондор жана жардамчы клеткалар.

Ийиндин булчуңу (бицепс) – булчуң тканынан турган орган, сөөктөргө тарамыштар аркылуу бекийт.

Скелет жана сөөктөрдүн ашташуусу

• Кыймылсыз – баш сөөктүн тигиштери (астыңкы жаактан башкасы).
• Жарым кыймылдуу – кемирчек аркылуу: омурткалар өз ара, кабыргалар төш сөөк менен.
• Кыймылдуу – муундар: муун башы, муун чуңкуру, муун кабы, муун суюктугу, байламталар.

Көкүрөк клеткасы: 12 көкүрөк омурткасы, 12 жуп кабырга жана төш сөөк – алдыңкы жалпак сөөк. Кабыргалар омурткалар менен муун аркылуу (кыймылдуу) ашташат, ошондуктан дем алганда көтөрүлүп, түшүп турат.

Жаракаттар: оорутуп алуу (жумшак ткандардын жабыркашы), байламталардын чоюлушу, муундун чыгып кетиши (муун башы чуңкурдан чыгып, муун кабы чоюлуп айрылат), сөөктүн сынышы. Муун чыкканда жана сөөк сынганда биринчи жардам – кыймылсыз абалга келтирүү (шина), муздак, врачка жеткирүү; чыккан муунду өз алдынча салууга болбойт.

Тамак сиңирүү жана ферменттер

• Ооз көңдөйү: шилекейдин амилазасы крахмалды ажыратат (начар щелочтуу чөйрө).
• Ашказан: пепсин белокторду кычкыл чөйрөдө гана (туз кислотасы) ажыратат.
• Он эки эли ичеги: уйку безинин ширеси (белокторду, майларды, углеводдорду ажыраткан ферменттер) жана өт (фермент эмес, майларды майда тамчыларга бөлөт).
• Ичке ичеге – кылдар (ворсинкалар) аркылуу сиңирүү; жоон ичеге – сууну сиңирүү.

Ферменттер – белоктор, алар оптималдуу температурада (адамда болжол менен 37 °C) иштейт. 50–60 °Cдан жогору ысытканда фермент-белок денатурацияланып, реакция токтойт.

Иммунитет

Иммундук системанын органдары: сөөктүн кызыл чучугу, тимус (айры без), лимфа түйүндөрү, көк боор, алкым бездер, аппендикс. Лимфоциттер бөтөн белокторду (антигендерди) таанып, антителолорду иштеп чыгарат. Ошондуктан көчүрүлгөн орган четке кагылышы мүмкүн.

• Вакцина – алсыратылган же өлтүрүлгөн микробдор; организм антителолорду өзү иштеп чыгарат (активдүү иммунитет).
• Дарылоочу сыворотка – даяр антителолор (пассивдүү иммунитет).

Бездер

• Сырткы секреция (түтүктөрү бар): шилекей, тер бездери, боор.
• Ички секреция (гормондорду канга бөлөт): гипофиз, калкан сымал без, бөйрөк үстүндөгү бездер.
• Аралаш: уйку бези (шире + инсулин), жыныс бездери (гаметалар + гормондор) – мисалы, энелик бездер.

Ашказан – булчуңдуу көңдөй орган; анын дубалындагы бездер шире бөлөт, бирок ашказандын өзү без деп эсептелбейт.

ЖРТ стилиндеги мисалдар

1-мисал. Жумуртканын белогу бар пробиркаларга кошулду: 1) карын ширеси; 2) карын ширеси жана щелочь; 3) кайнатылган карын ширеси; 4) суу. Баарында 37 °C. Белок кайсынысында ажырайт? Жообу: 1-де гана – пепсинге кычкыл чөйрө керек, ал эми кайнатуу ферментти бузат.

2-мисал. Уйку бези кайсы гормонду бөлүп чыгарат жана кайсы гормон жетишпегенде кант диабети өрчүйт? Жообу: эки учурда тең – инсулин.

3-мисал. Маңдай сөөк менен төбө сөөктүн ашташуусу кандай? Жообу: кыймылсыз (тигиш).

Көп кетирилген каталар

• Өттү фермент деп эсептөө: ал майларды тамчыларга бөлөт гана.
• Муундун чыгып кетишин (сөөктөрдүн муунда жылышы) байламталардын чоюлушу (жылышсыз жабыркоо) менен алмаштыруу.