Автордун маанайы, баяндоо түрү жана тексттин стили

Айрым суроолор тексттин мазмунуна эмес, анын кантип жана эмне үчүн жазылганына тиешелүү: автор бир нерсеге кандай мамиле кылат, мисалды же цитатаны эмне үчүн келтирет, ойдун маанайы кандай, тексттин стили кандай.

Автордун мамилеси жана маанайы

Автордун мамилеси баалоочу сөздөрдөн («кандай керемет!», «тилекке каршы», «өкүнүчтүүсү»), ал кайсы пикирди колдоп, кайсынысын төгүндөгөнүнөн байкалат. Мүмкүн болгон варианттар: суктануу, мактануу, таң калуу, күмөн саноо, сындоо, кайрылуу, кайгыруу, бейтарап баяндоо.

• «Ала-Тоонун кар баскан чокулары күн нуруна чагылышып, кандай гана сонун!» – автор суктанып жатат.
• «Келгиле, эне тилибизди сактап, балдарыбызга үйрөтөлү!» – ойдун маанайы – кайрылуу, чакырык.
• «Чын эле ушундай болушу мүмкүнбү?» – күмөн саноо.

Ой кантип берилген: тике же каймана

Автор оюн тике (түз) айтышы мүмкүн же каймана (өтмө маанидеги сөздөр, салыштыруулар аркылуу) бериши мүмкүн. Мисалы, «Тоолор үнсүз карап, кайгыга батып турду» деген сүйлөмдө тоого адамдын сезими ыйгарылган – ой каймана берилген.

Автор мисалды, цитатаны же ысымды эмне үчүн келтирет

Көбүнчө үч максаттын бири үчүн: өз оюн бышыктоо, аны мисал менен көрсөтүү же бөтөн пикирге каршы коюу. Мисал кайсы ойдун жанында турганын таап алсаңыз, жооп айкын болот. Мисалы, автор жаштардын спортко болгон кызыгуусу жөнүндө жазып, белгилүү балбандын «Жеңиш машыгуудан башталат» деген сөзүн келтирсе, анын максаты балбанды сүрөттөө эмес, өз оюн бышыктоо болот.

Баяндоонун түрлөрү

• Баяндоо – окуяларды удаалаш айтып берүү (адегенде эмне болду, андан кийин эмне болду).
• Сүрөттөө – буюмдун, жердин, адамдын, кубулуштун белгилерин көрсөтүү.
• Ой жүгүртүү – ырастоо, далилдер жана тыянак; «анткени», «биринчиден», «демек» деген сөздөр көп.

Стилдер

• Илимий – терминдер, так аныктамалар, сезимсиз баяндоо.
• Публицистикалык – кеңири окурманга арналган макала же маек: фактылар автордун баасы, риторикалык суроолор, кайрылуулар менен айкалышат.
• Көркөм – образдар, диалогдор, көркөм каражаттар.
• Расмий – документтер, нускамалар.
• Оозеки – эркин, күнүмдүк сүйлөшүү.

ЖРТдагы тексттердин көбү публицистикалык стилде: алар гезит-журналдагы макалалар.

Кеңеш

Баяндоо түрүн аныктоо үчүн этиштерге караңыз: бирин-бири алмаштырган өткөн чактагы этиштер көп болсо – баяндоо; сын атоочтор көп болсо – сүрөттөө; «анткени», «демек» деген байламталар көп болсо – ой жүгүртүү.