Тике жана өтмө маани, туруктуу сөз айкаштары

Публицистикалык тексттердин авторлору сөздөрдү көп учурда өтмө мааниде колдонушат: салыштыруулар, туруктуу сөз айкаштары, башка тармактан алынган сөздөр. ЖРТда мындай туюнтманын текстте эмнени билдирерин, ал кандай мааниде (тике же өтмө) колдонулганын жана ага маанилеш туюнтманы табууну сурашат.

Тике жана өтмө маани

• Тике маани: «темир эшик» – темирден жасалган эшик.
• Өтмө маани: «темир эрк» – эч нерсеге моюн сунбаган, бекем эрк.

Сөздүн тике мааниси контекстке туура келбесе (эрк темирден жасалбайт), ал өтмө мааниде колдонулган. Анда кайсы белги которулганын түшүнүңүз: бекемдик, катуулук, муздактык ж.б.

Туруктуу сөз айкаштары (фразеологизмдер)

Мындай айкаштардын мааниси андагы сөздөрдүн маанилеринин жөн гана суммасы эмес:

• кой оозунан чөп албаган – абдан момун, жоош;
• колу ачык – берешен;
• ичи тар – көрө албас;
• көзү ачык – сабаттуу, билимдүү;
• жүрөгү түшүп кетти – катуу коркуп кетти;
• кара жанын карч уруп – бар күчүн жумшап;
• кулак угуп, көз көрбөгөн – мурда болуп көрбөгөн, укмуштуудай.

Маанилеш туюнтманы табуу

Суроо «... деген туюнтма мааниси боюнча кайсынысына жакын?» деп коюлса, адегенде туюнтманын маанисин бир сөз менен айтыңыз (мисалы, «жоош»), андан кийин ошол эле маанини берген вариантты издеңиз. Сырткы окшоштукка алданбаңыз: «колу ачык» (берешен) менен «колу бош» (бош убактысы бар) экөөндө тең «кол» бар, бирок мааниси такыр башка.

1-мисал

«Жаңы китепкана кичинекей айыл үчүн дүйнөгө ачылган терезе болду». «Дүйнөгө ачылган терезе» деген туюнтма: А) китепкананын чоң терезеси Б) айылдан тышкаркы жашоо тууралуу билүүгө мүмкүнчүлүк В) айылдын кооз көрүнүшү Г) эс алуучу жай Тике маани контекстке туура келбейт: сөз китепкана эмне берери жөнүндө. Жообу: Б.

2-мисал

«Ал кой оозунан чөп албаган жигит эле, ошондуктан анын кыйкырганы баарын таң калтырды». Бул туюнтмага мааниси боюнча эң жакын сөз: А) ачуулуу Б) жоош В) эмгекчил Г) акылдуу «Ошондуктан ... таң калтырды» деген бөлүк да жигит адатта тынч экенин көрсөтөт. Жообу: Б.

3-мисал: тике же өтмө

«Шаардын жүрөгү – анын борбордук аянты». «Жүрөк» бул жерде кандай мааниде колдонулган? А) тике Б) өтмө Аянттын жүрөгү (орган) жок; сөз «эң маанилүү, борбордук жер» деген маанини берет. Жообу: Б, өтмө маани.

Көп кетирилүүчү каталар

• Туюнтманы сөзмө-сөз түшүнүү.
• Фразеологизмдин маанисин контекст менен текшербей, «сезим менен» тандоо.
• Сырткы окшош туюнтмаларды («колу ачык» – «колу бош») чаташтыруу.

Кеңеш

Китептерден жана макалалардан жолуккан туруктуу сөз айкаштарын мисалы менен кошо жазып жүрүңүз. ЖРТда алар окууда да, окшоштуктарда да, сүйлөмдөрдү толуктоодо да кездешет.