Сандын пайызы жана пайызы боюнча санды табуу

Пайыз – жүздөн бир бөлүк: $\displaystyle 1\% = 0{,}01$. Пайызга берилген маселелердин дээрлик баары үч амалга келип такалат.

Үч негизги амал

• Сандын пайызы. $\displaystyle N$ дин $\displaystyle p\%$ы = $\displaystyle N \times \frac{p}{100}$. 2000дин 15%ы = $\displaystyle 2000 \times 0{,}15 = 300$

Ыңгайлуу үлүштөр

• 10% – ондон бири, 20% – бештен бири, 25% – төрттөн бири, 50% – жарымы.
• 5% – 10%дын жарымы: 360тын 5%ы = 18.
• Сандын 1%ы – үтүрдү эки орунга солго жылдыруу: 750дүн 1%ы = 7,5.
• $\displaystyle N$ дин $\displaystyle p\%$ы = $\displaystyle p$ нын $\displaystyle N\%$ы: 50дүн 8%ы = 8дин 50%ы = 4.

Мисалдар

1-мисал. Акча которуу үчүн банк сумманын 2%ын комиссия катары алат. 4500 сомду которуу үчүн канча комиссия төлөнөт? $\displaystyle 4500 \times 0{,}02 = 90$ сом.

2-мисал. Белок дандын массасынын 12%ын түзөт. 3 тонна данда канча килограмм белок бар? 3 т = 3000 кг, $\displaystyle 3000 \times 0{,}12 = 360$ кг.

3-мисал. Куймада 18 г күмүш бар, бул куйманын массасынын 45%ы. Куйманын массасын табыңыз. $\displaystyle 18 : 0{,}45 = 40$ г.

4-мисал. Класста 25 окуучу бар, алардын 7өө спорт менен машыгат. Бул канча пайыз? $\displaystyle \frac{7}{25} = \frac{28}{100} = 28\%$.

5-мисал. Кайсынысы чоң: 55тин 80%ы же 45? $\displaystyle 0{,}8 \times 55 = 44 < 45$.

Көп кетирилген каталар

• Тоннаны килограммга которууну унутуу.
• «Сандын пайызы» менен «пайызы боюнча санды» чаташтыруу: биринчисинде көбөйтөбүз, экинчисинде бөлөбүз.
• 5% үчүн 0,05тин ордуна 0,5 жазуу.