Үндүүлөрдүн шайкештиги жана морфологиялык принцип

Кыргыз тилинде мүчөлөрдүн жазылышы эки негизги эрежеге баш ийет: үндүүлөрдүн жана үнсүздөрдүн шайкештигине (сингармонизм) жана морфологиялык принципке.

Үндүүлөрдүн шайкештиги

Үндүүлөр жоон (а, о, у, ы) жана ичке (е, ө, и, ү), эриндик (о, у, ө, ү) жана эзүүлүк (а, ы, е, и) болуп бөлүнөт. Мүчөнүн үндүүсү сөздүн акыркы муунундагы үндүүгө ылайыкташат.

Ачык үндүүлүү мүчөлөр (-лар, -га, -да, -дан):

• а, ы → а: кыздар, балага;
• е, и → е: элдер, мектепке;
• о → о: колдор, тоого;
• у → а: кумдар, сууга;
• ө, ү → ө: көлдөр, үйгө, күнгө.

Кууш үндүүлүү мүчөлөр (-ды, -нын, -ым):

• а, ы → ы: кызды; е, и → и: элди; о, у → у: колду, кумду; ө, ү → ү: көлдү, үйдү.

Үнсүздөрдүн шайкештиги

Мүчөнүн биринчи үнсүзү сөздүн акыркы тыбышына жараша өзгөрөт:

• көптүк мүчөсү: үндүү, й, р тыбыштарынан кийин -лар (тоолор, үйлөр, жерлер), жумшак үнсүздөн кийин -дар (кыздар, адамдар), каткалаң үнсүздөн кийин -тар (китептер, аттар).
• Каткалаң үнсүздөн кийин мүчө да каткалаң тыбыш менен башталат: тап + ган → тапкан, иш + ти → ишти.

Морфологиялык принцип

Сөздүн уңгусу жана мүчөсү айтылышында өзгөрсө да, жазууда өз формасын сактайт. Айрыкча н тыбышы г, к, б, п, м алдында ң же м болуп угулат, бирок н жазылат:

• тон + го → тонго (айтылышы [тоңго]);
• кон + бой → конбой (айтылышы [комбой]);
• сен + би → сенби (айтылышы [семби]);
• жаз + са → жазса (айтылышы [жасса]).

Айтылышы боюнча жазылуучу учурлар

Уңгунун аягындагы к, п тыбыштары үндүү менен башталган мүчөнүн алдында г, б болуп жазылат: китеп + им → китебим, кулак + ы → кулагы, тарак + ым → тарагым. Бул эрежени морфологиялык принцип менен чаташтырбаңыз.

Мисал

Кайсы катардагы сөздөр туура жазылган? А) тоңго, сембиз, жазса Б) тонго, сенби, китебим В) тонго, семби, китепим Г) тоңго, сенби, жасса Жооп: Б. Н сакталат (тонго, сенби), к, п үндүүнүн алдында г, б болот (китебим). Калган катарларда айтылышы боюнча жазылган каталар бар.

Кеңештер

• Сөздү уңгу жана мүчөгө бөлүп көрүңүз: «күн + гө», «сен + би». Уңгу жазууда өзгөрбөйт.
• Мүчөнү тандаганда акыркы муундун үндүүсүн табыңыз.