Ташымалдоо жана баш тамга

ЖРТда «кайсы сөз туура ташымалданган?» жана «кайсы сөз баш тамга менен жазылат?» деген тапшырмалар кездешет. Эрежелер анча көп эмес, бирок так билүү керек.

Ташымалдоонун эрежелери

1. Сөз муун боюнча ташымалданат: мек-теп, ка-лем, бир-ге-лик.
2. Бир тамганы саптын аягында калтырууга же кийинки сапка көчүрүүгө болбойт: «а-раба», «тоолу-у» туура эмес; «ара-ба» туура.
3. Кош үндүүнү (аа, оо, уу, ээ, өө, үү) бөлүүгө болбойт: «то-о» туура эмес; «тоо-лор», «суу-лар» туура.
4. Й тамгасы алдындагы үндүүдөн ажыратылбайт: «бай-лык», «ой-лон».
5. Ь, ъ белгилери алдындагы тамгадан ажыратылбайт.
6. Ысымдын баш тамгалары фамилиядан ажыратылбайт: «А. Токомбаев» бир сапта жазылат.
7. Кыскартылган сөздөр (КР, БУУ, ЖОЖ) ташымалданбайт; сан менен ага тиешелүү белги же сөз ажыратылбайт: «2025-ж.», «5 кг».

Баш тамга менен жазылуучу сөздөр

• Адамдардын аттары, фамилиялары, лакап аттары: Асан, Чыңгыз Айтматов.
• Жер-суу аттары: Нарын, Ысык-Көл, Ала-Тоо.
• Асман телолору астрономиялык мааниде: Жер, Ай, Күн. «Жер шары», «Жер планетасы» – баш тамга; «жер айдоо», «жер үлүшү» – кичине тамга.
• Мамлекеттик мекемелердин расмий аталыштарында биринчи сөз жана энчилүү аттар: Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги; Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши.
• Майрамдардын аттары: Нооруз, Жаңы жыл.

1-мисал

Кайсы сөз туура ташымалданган? А) о-кушат Б) ба-йлык В) тоо-лордун Г) ки-тептерде-н Жооп: В. Муун чеги сакталган. А – бир тамга калтырылган, Б – й үндүүдөн ажыратылган, Г – акыркы тамга өзүнчө көчүрүлгөн.

2-мисал

Кайсы вариантта «жер» сөзү баш тамга менен жазылат? А) ... айдоо Б) ... шарынын климаты В) ... үлүшү Г) ... кыртышы Жооп: Б. «Жер шары» – планетанын аты.

Кеңештер

• Ташымалдоодо сөздү адегенде муундарга бөлүп алыңыз, андан кийин гана эрежелерди текшериңиз.
• Мекеменин аталышында баш тамгалар көп болсо, ката болушу ыктымал: биринчи сөздөн кийинки жалпы сөздөр кичине тамга менен жазылат.