Үтүр: бир өңчөй мүчөлөр, кайрылуу, тиркеме, кыстарма сөздөр

Үтүр – эң көп колдонулуучу тыныш белгиси. ЖРТда «кайсы сөздөрдөн кийин үтүр коюлушу керек?», «үтүр белгилери туура коюлган вариантты тапкыла» деген тапшырмалар кездешет.

Бир өңчөй мүчөлөр

• Байламтасыз бир өңчөй мүчөлөр үтүр менен ажыратылат: «Базардан алма, алмурут, жүзүм алдык».
• Кайталанган «да... да», «же... же», «бирде... бирде» байламталары менен: «Эл да, жер да кубанды», «Же сен бар, же мен барайын».
• Бир жолу келген «жана», «менен» байламталарынын алдына үтүр коюлбайт: «Асан жана Үсөн келди».

Кайрылуу

Кайрылуу – угуучуга кайрылган сөз. Ал сүйлөм мүчөсү боло албайт жана сүйлөмдүн кайсы жеринде болбосун үтүр менен бөлүнөт: «Айбек, бери кел», «Сага, досум, чоң рахмат», «Келгиле, балдар!»

Тиркеме

Тиркеме алдындагы сөздү тактап, кошумча аныктап турат. Ал үтүр менен бөлүнөт: «Биз, бүтүрүүчүлөр, мугалимдерибизге ыраазыбыз», «Мен, Токтогулов Нурлан, ушул арызды жаздым».

Кыстарма сөздөр

Кыстарма сөздөр сүйлөөчүнүн мамилесин билдирет жана үтүр менен бөлүнөт: албетте, балким, демек, мисалы, биринчиден, чынында, кыязы, тилекке каршы. «Ал, балким, эртең келет», «Албетте, биз жеңебиз».

Сырдык сөздөр

«Ой, кандай сонун!», «Апей, кеч калдык го». Сырдык сөз андан кийинки сөздөн үтүр менен бөлүнөт.

Татаал сүйлөмдүн бөлүктөрү

Татаал сүйлөмдүн бөлүктөрүнүн ортосуна, эреже катары, үтүр коюлат: «Күн жылыды, кар эрий баштады», «Жамгыр токтогондо, биз сыртка чыктык». Багыныңкы бөлүк -са, -ганда, -гандыктан, деп сыяктуу формалар менен бүтсө, андан кийин үтүр коюлат.

1-мисал

Кайсы сүйлөмдө үтүр туура коюлган? А) Апа, мен, эртең келем. Б) Апа мен эртең, келем. В) Апа, мен эртең келем. Г) Апа мен, эртең келем. Жооп: В. «Апа» – кайрылуу, ал үтүр менен бөлүнөт. Сүйлөмдүн калган бөлүгүндө үтүр керек эмес.

2-мисал

Кайсы сөздөрдөн кийин үтүр коюлушу керек? «Биринчиден бул иш оңой эмес экинчиден убакыт аз.» Жооп: «биринчиден» жана «экинчиден» – кыстарма сөздөр, алардан кийин үтүр коюлат; «эмес» сөзүнөн кийин да үтүр керек, анткени ал жерде татаал сүйлөмдүн бөлүктөрү ажырайт: «Биринчиден, бул иш оңой эмес, экинчиден, убакыт аз».

Кеңештер

• Кайрылуу менен ээни чаташтырбаңыз: «Айбек келди» – ээ, үтүр жок; «Айбек, кел» – кайрылуу.
• Кыстарма сөздү алып салсаңыз, сүйлөм бузулбайт – ушундай сөздү үтүр менен бөлүңүз.