Төл сөз жана тырмакча

Төл сөз – башка бирөөнүн сөзүн өзгөртпөй, ал айткандай берүү. Анын тыныш белгилери белгилүү схемалар менен коюлат. Тырмакча төл сөздөн тышкары аталыштарды бөлүү үчүн да колдонулат.

Төл сөздүн схемалары

Т – төл сөз, А – автордун сөзү.

• А: «Т». – Мугалим айтты: «Тапшырманы эртеңге бүтүргүлө».
• «Т», – деди А. – «Эртең жолго чыгабыз», – деди атам.
• «Т?» – деп сурады А. / «Т!» – деп кыйкырды А. – «Качан келесиң?» – деп сурады иним.
• А: «Т», – деди. – Мугалим: «Тапшырманы бүтүргүлө», – деди.
• «Т, – деди А, – т». – «Эртең, – деди атам, – жолго эрте чыгабыз».

Кыргыз тилинде төл сөздөн кийин көбүнчө «деди», «деп айтты» сыяктуу сөздөр келет, ошондуктан төртүнчү схема көп колдонулат.

Төл сөз жана бөтөн сөз

Бөтөн сөздө башка бирөөнүн сөзү автор тарабынан өзгөртүлүп берилет, тырмакча коюлбайт: «Атам эртең жолго чыгарыбызды айтты». Эгер сөз сүйлөгөн адам айткандай калса (буйрук ыңгай, 1- же 2-жак сакталса), ал төл сөз болуп, тырмакчага алынат: Мугалим: «Китепти окуп келгиле», – деди.

Тырмакча

• Чыгармалардын, гезит-журналдардын, уюмдардын, ишканалардын шарттуу аттары тырмакчага алынат: «Жамийла» повести, «Кыргыз Туусу» гезити, «Дордой» базары, «Ак-Кеме» мейманканасы. Жалпы сөз (повесть, гезит, базар) тырмакчанын сыртында калат.
• Цитата сүйлөмдүн бир бөлүгү болуп калса, ал тырмакчага гана алынып, кош чекит жана сызыкча коюлбайт: «Ашыкча сөз – акылдын жоктугу» деген макалды эстедим.

1-мисал

Кайсы сүйлөмдө тыныш белгилери туура коюлган? А) «Сабак бүттү» – деди мугалим. Б) «Сабак бүттү», – деди мугалим. В) «Сабак бүттү», деди мугалим. Г) Сабак бүттү, – деди мугалим. Жооп: Б. Төл сөз тырмакчага алынып, андан кийин үтүр жана сызыкча коюлат.

2-мисал

Сүйлөмдөгү кайсы сөз тырмакчага алынат? «Биз Ала-Арча паркында сейилдедик.» А) Ала-Арча Б) Ала-Арча паркында В) паркында Г) эч бири Жооп: А. Шарттуу аталыш тырмакчага алынат, «парк» деген жалпы сөз сыртта калат: «Ала-Арча» паркында.

Кеңештер

• Төл сөздүн аягындагы белгини текшериңиз: суроо же илеп белгиси болсо, үтүр коюлбайт, түз эле сызыкча коюлат.
• Аталыштагы жалпы сөздү (гезит, мейманкана, аянт) тырмакчанын ичине киргизбеңиз.