Сызыкча, кош чекит жана үтүрлүү чекит

Бул үч белги ЖРТда «асты сызылган сөздөн кийин кайсы тыныш белгиси коюлат?» деген суроолордо дайыма кездешет. Ар биринин өз эрежеси бар.

Сызыкча

1. Ээ менен баяндооч экөө тең атооч сөздөр (зат атооч, заттанган сөз, сан атооч, кыймыл атооч) аркылуу туюнтулуп, ортосунда байламта же көмөкчү этиш жок болсо: «Бишкек – Кыргызстандын борбору», «Окуу – билим булагы», «Менин тандаганым – ушул китеп».
2. Бир өңчөй мүчөлөрдөн кийин жалпылоочу сөз келсе: «Алма, өрүк, жаңгак – баары бышты».
3. Төл сөздө автордун сөзүнүн алдында: «Кел», – деди апам.

Сызыкча коюлбайт: баяндоочто «эмес» сөзү болсо («Жалкоолук жакшылык эмес») же баяндооч этиш болсо.

Кош чекит

1. Жалпылоочу сөздөн кийин, бир өңчөй мүчөлөрдү санап көрсөтүүдөн мурун: «Бакчада көп мөмө бар: алма, өрүк, алмурут».
2. Байламтасыз татаал сүйлөмдө экинчи бөлүк биринчисинин мазмунун түшүндүрсө же себебин айтса: «Мен бир нерсени түшүндүм: окуу эч качан кеч эмес», «Үйдөн чыкпай калдык: катуу бороон болду».
3. Төл сөздүн алдында, автордун сөзүнөн кийин: Апам айтты: «Эрте кел».

Үтүрлүү чекит

Татаал сүйлөмдүн бөлүктөрү узун болуп, алардын ичинде үтүр бар болсо, бөлүктөрдүн ортосуна үтүрлүү чекит коюлат: «Жайында талаалар жашыл, гүлдөр ачылат; күзүндө жалбырактар саргайып, түшө баштайт». Бир өңчөй мүчөлөр кеңири болуп, ичинде үтүр болгондо да колдонулат.

1-мисал

Асты сызылган сөздөн кийин кайсы тыныш белгиси коюлат? «Бул мектептен үч белгилүү адам [чыккан] акын, илимпоз жана дарыгер.» А) Үтүр Б) Сызыкча В) Кош чекит Г) Үтүрлүү чекит Жооп: В. Жалпылоочу «үч белгилүү адам» деген бөлүктөн кийин алар санап көрсөтүлөт.

2-мисал

Асты сызылган сөздөн кийин кайсы белги коюлат? «Атамдын эң сүйгөн [иши] бак багуу.» А) Үтүр Б) Сызыкча В) Кош чекит Г) Коюлбайт Жооп: Б. Ээ («атамдын эң сүйгөн иши») жана баяндооч («бак багуу») экөө тең атооч сөздөр.

Кеңештер

• Жалпылоочу сөз биринчи келсе – кош чекит, акырында келсе – сызыкча.
• Экинчи бөлүктүн алдына «анткени» же «башкача айтканда» деп коюуга болсо – кош чекит.
• Сүйлөмдүн бөлүктөрүндө үтүр көп болсо, алардын чегине үтүрлүү чекит коюлушу мүмкүн.