Үндөштүк мыйзамы жана мүчөлөрдүн варианттары

Кыргыз тилинде мүчөлөрдүн бир нече варианты бар: -лар, -лер, -лор, -лөр, -дар, -тар ж.б. Кайсынысын жазуу керектиги эки эрежеге баш ийет: үндөштүк мыйзамы жана үнсүздөрдүн ассимиляциясы.

Үндөштүк мыйзамы

Таңдай үндөштүгү: уңгунун акыркы үндүүсү жоон болсо, мүчөдө да жоон үндүү келет; ичке болсо – ичке. Мисалы: балалар, мектептер.

Эрин үндөштүгү: уңгунун акыркы үндүүсү эриндик болсо (о, у, ө, ү), мүчөдө да көбүнчө эриндик үндүү келет. Мисалы: тоолор, көлдөр, уулдар (у-дан кийин а келет), үйлөр.

Эсиңизде болсун: е – ичке үндүү. Ошондуктан фамилиялардагы -ев, -ова мүчөлөрүнө ичке вариант жалганат: Асановдун, бирок Бакиевдин.

Мүчөнүн биринчи тыбышы

Мүчөнүн башкы үнсүзү уңгунун акыркы тыбышына жараша өзгөрөт:

• Үндүүдөн кийин: көптүк -лар; илик -нын; табыш -ны. Мисалы: бала-лар, бала-нын, бала-ны.
• Жумшак үнсүздөн кийин: -дар; -дын; -ды. Мисалы: адам-дар, адам-дын, адам-ды.
• Каткалаң үнсүздөн кийин: -тар; -тын; -ты. Мисалы: ат-тар, ат-тын, ат-ты.
• й, р тыбыштарынан кийин көптүк мүчө -лар түрүндө келет: үй-лөр, жер-лер, кой-лор.

Жөндөмө мүчөлөрү

• Атооч: мүчөсү жок (китеп)
• Илик: -нын/-дын/-тын жана варианттары (китептин)
• Барыш: -га/-ка жана варианттары (китепке, балага)
• Табыш: -ны/-ды/-ты жана варианттары (китепти)
• Жатыш: -да/-та жана варианттары (китепте)
• Чыгыш: -дан/-тан жана варианттары (китептен)

Этиштин башкаруусу

Кээ бир этиштер белгилүү бир жөндөмөнү талап кылат. Мисалы: бир нерсени эмнеге? айландыруу (барыш), эмнеден? коркуу (чыгыш), эмнени? көрүү (табыш). Боштукка зат атоочту койгондо этиштин суроосун коюп текшериңиз.

Мисалдар

1-мисал. «Мукашев... китеби» – кайсы мүчө туура? Чыгаруу: акыркы үнсүз в – жумшак, акыркы үндүү е – ичке. Илик -дин: Мукашевдин.

2-мисал. «Мектеп» сөзүнө барыш жөндөмөсүн жалгаңыз. Чыгаруу: акыркы тыбыш п – каткалаң, үндүү е – ичке: мектепке.

3-мисал. «Ал ийгиликти ... арнады» – «эне» сөзүнүн кайсы формасы керек? Чыгаруу: арнады – кимге? (барыш): энесине.

Көп кетирилген каталар

• «е» тамгасын жоон деп ойлоп, «Бакиевдын» деп жазуу.
• Каткалаң үнсүздөн кийин жумшак варианттын жазылышы: «иштын» эмес, иштин.
• Этиштин суроосун текшербей, жөндөмөнү «угулушу боюнча» тандоо.