Этиштин формалары, жандоочтор жана байламталар

Мамлекеттик тил тестинде «боштукка кайсы мүчө же сөз туура келет?» деген тапшырмалар өтө көп. Аларда этиштин формалары, жандоочтор жана байламталар сүйлөмдүн маанисине туура келиши керек.

Этиштин маанилүү формалары

• -ганы тур: кыймыл азыр ишке ашууга даяр. «Автобус жөнөгөнү турат» (азыр жөнөйт).
• -ган бойдон: бир абал уланып жатып экинчи кыймыл болот. «Ал жылмайган бойдон кирип келди».
• -ганда: мезгил. «Күн чыкканда жолго чыктык».
• -гандыктан: себеп. «Жамгыр жаагандыктан, оюн токтоду».
• -са: шарт. «Убакыт болсо, келем».
• -са да / -ганына карабастан: кайрым (бир нерсеге карабай). «Чарчаса да, иштей берди».
• -ш үчүн / -майын деп: максат. «Сабакка кечикпеш үчүн эрте турдум».
• -мейинче: чек. «Жооп келмейинче күттүк».

Жандоочтор

Жандооч өз алдынча мааниге ээ эмес, зат атоочту башка сөз менен байланыштырат:

• сыяктуу, өңдүү – окшоштук, мисал келтирүү: «алма, өрүк сыяктуу жемиштер».
• үчүн – максат, себеп: «сен үчүн».
• менен – биргелик, курал: «калем менен жазды».
• тууралуу, жөнүндө – темасы: «тарых тууралуу китеп».
• чейин, кийин – мезгил: «сабактан кийин».
• караганда – салыштыруу: «мурдагыга караганда тезирээк».

Байламталар

• жана, менен, да – бириктирүү.
• бирок, ал эми, анткен менен – каршы коюу. «Ал эми» эки окшош нерсени салыштырып, айырмасын көрсөтөт: «Агам Бишкекте окуйт, ал эми эжем Ошто иштейт».
• анткени – себеп; ошондуктан – натыйжа.
• же, же болбосо – тандоо.

Сөздүн маанилик дал келиши

Сөз грамматикалык жактан туура болсо да, мааниси сүйлөмгө туура келбеши мүмкүн. Мисалы, «шашылыш» адамдын кыймылына, «ылдам» иштин тездигине айтылат; «көзүнчө» сөзү кимдин көзүнчө экенин көрсөтүүнү талап кылат.

Мисалдар

1-мисал. «Кабарды ук... эле, ал жүгүрүп чыкты». Боштукка: -са / -кан бойдон / -ганда. Чыгаруу: эки кыймыл дароо бири-биринин артынан болуп жатат – мезгил: укканда (-ганда).

2-мисал. «Ал көп машыкты, ___ жеңишке жетти». Байламта: анткени / ошондуктан / бирок. Чыгаруу: экинчи бөлүк – натыйжа: ошондуктан.

3-мисал. «Бал, кант, мөмө ___ таттуу тамак-аштар». Жандооч: үчүн / сыяктуу / менен. Чыгаруу: мисал келтирилип жатат: сыяктуу.

Кеңештер

• Ар бир вариантты сүйлөмгө коюп, үн чыгарып окуп көрүңүз.
• Боштуктун эки жагындагы бөлүктөрдүн мамилесин аныктаңыз: себеппи, натыйжабы, каршы коюубу?
• «Туура КЕЛБЕЙТ» деп сураган суроолорго көңүл буруңуз: үч вариант туура, бирөө гана туура эмес.