Хронология жана тарыхтын көмөкчү илимдери

ЖРТнын дээрлик ар бир вариантында жылдарды эсептөөгө жана тарыхка жардам берген илимдерге суроо болот. Эрежелерди билсеңиз, бул — жеңил упайлар.

Биздин заманга чейинки жана биздин замандагы жылдарды эсептөө

• Б.з.ч. жылдар Иса пайгамбардын төрөлгөн жылынан артка карай эсептелет: сан канча чоң болсо, окуя ошончо эрте болгон. Б.з.ч. 500-жыл б.з.ч. 300-жылдан мурун.
• Б.з. жылдары алдыга карай эсептелет.
• Б.з.ч. окуядан б.з. окуясына чейин канча жыл өткөнүн табуу үчүн сандарды кошуңуз.
• Эки окуя тең б.з.ч. болсо: чоңунан кичинесин кемитиңиз.
• Эки окуя тең б.з. болсо: кийинки жылдан мурунку жылды кемитиңиз.

Кызыккандар үчүн тактоо: нөлүнчү жыл болгон эмес (б.з.ч. 1-жылдан кийин дароо б.з. 1-жылы келет), ошондуктан так айырма суммадан 1 жылга аз. Бирок ЖРТнын мектеп тапшырмаларында жөнөкөй жол — кошуу кабыл алынган, туура жооп дал ушундай эсептелген.

Кылымдар

• Кылым = (жылдын акыркы эки цифрасын алып салгандагы сан) + 1. 1714-жыл — XVIII кылым; б.з.ч. 1265-жыл — б.з.ч. XIII кылым.
• Жыл 00 менен аяктаса, кылым — алгачкы цифралар: 1900-жыл — XIX кылым, 2000-жыл — XX кылым.
• Миң жылдык: б.з.ч. 1265-жыл — б.з.ч. II миң жылдык.

Мусулман жыл санагы

Хижраттан — Мухаммед пайгамбардын 622-жылы Меккеден Мединага көчүшүнөн башталат. Жөнөкөйлөтүп: хижрат жылы ≈ б.з. жылы − 622.

Тарыхтын көмөкчү илимдери

• Археология — заттык эстеликтер, казуу иштери.
• Эпиграфика — катуу материалдардагы (таш, металл, карапа) жазуулар.
• Палеография — байыркы кол жазмалар, жазуу мүнөзү жана материалдары.
• Нумизматика — тыйындар.
• Сфрагистика — мөөрлөр.
• Геральдика — гербдер.
• Генеалогия — теги, санжыра.
• Хронология — жыл санактын системалары жана даталоо.
• Топонимика — географиялык аталыштар.
• Этнография (этнология) — элдердин турмушу, үрп-адаттары жана маданияты.

Алгачкы коом

• Неандерталецтин калдыктары 1856-жылы Дюссельдорфтун жанындагы Неандерталь өрөөнүнөн (Германия) табылган.
• Ырааттуулук: чебер адам → тик басуучу адам → неандерталец → акылдуу адам (кроманьон).

1-мисал

Суроо: тыйын б.з.ч. 336-жылы чегилип, 1964-жылы табылган. Табылган учурда ага канча жыл болгон? Чечим: 336 + 1964 = 2300 жыл.

2-мисал

Суроо: шаар б.з.ч. 753-жылы негизделген, ал эми окуя б.з.ч. 509-жылы болгон. Ортосунда канча жыл өткөн? Чечим: эки жыл тең б.з.ч.: 753 − 509 = 244 жыл.

3-мисал

Суроо: байыркы грамоталардагы мөөрлөрдү кайсы илим изилдейт? А) геральдика; Б) сфрагистика; В) нумизматика. Чечим: мөөрлөр — сфрагистика. Жообу: Б.

Көп кетирилүүчү каталар

• Бир окуя б.з.ч., экинчиси б.з. болгондо жылдарды кемитүү. Кошуу керек.
• Эпиграфиканы (жазуулар) палеография (кол жазмалар) менен чаташтыруу.
• Кылымды туура эмес аныктоо: 1714-жыл — XVII эмес, XVIII кылым.

ЖРТда көп суралуучу нерселер

• Б.з.ч. жана б.з. жылдарын эсептөөгө тапшырма.
• Көмөкчү илимдердин аталыштары.
• Неандерталец кайдан табылган.