Байыркы дүйнө жана орто кылымдар: эмнелерди билүү керек

Байыркы жана орто кылымдар боюнча дүйнөлүк тарыхтан берилген суроолор негизги фактыларды текшерет: ким эмнени ойлоп тапкан, реформалар эмнеси менен белгилүү, окуя эмне үчүн болгон.

Байыркы Чыгыш

• Месопотамия: шумерлер, сына жазуусу, Хаммурапи падышанын мыйзамдары (Вавилон).
• Египет: фараондор, пирамидалар, иероглифтер.
• Финикия: деңизчилер жана соодагерлер. Аларга 22 үнсүз тамгадан турган алфавит, тунук айнек жасоо жана кочкул кызыл (пурпур) боёк таандык деп эсептелет. (Кагаз, компас, фарфор жана ок-дары — Кытайдын ойлоп тапкандары.)
• Персия: Ахеменид дөөлөтү; Дарий I аны сатрапияларга бөлүп, Падышалык жолду курдурган.

Байыркы Греция

• Солон (б.з.ч. 594-ж.) Афинада карыздарды жана карыздык кулчулукту жойгон. Бул анын эң негизги реформасы: кедейлер эркин жарандар бойдон калып, полистин турмушуна катыша алышкан. Андан кийин Клисфен жана Перикл демократияны андан ары өнүктүрүшкөн.
• Грек-перс согуштары (б.з.ч. 500–449-жж.): Марафон (490), Фермопил жана Саламин (480), Платея (479). Перс аскеринде сактар да согушкан.

Байыркы Рим

• Республика: сенат, консулдар, эл трибундары.
• Гай Юлий Цезарь Галлияны басып алып, өзүнө берилген армияны башкарган. Б.з.ч. 49-жылы сенат Цезарь бийликти басып алат деп кооптонуп, ага аскерлерин таратууну буйруган. Цезарь Рубикон дарыясынан өтүп, жарандык согушту баштаган. Б.з.ч. 44-жылы өлтүрүлгөн.
• Б.з.ч. 27-жылдан — империя (Октавиан Август).

Орто кылымдар

• Ислам: 622-жылы — хижрат, Мухаммеддин жолдоочулары менен Меккеден Мединага көчүшү; мусулман жыл санагы ушундан башталат. Араб халифаты.
• Орус жерлери: монгол-татар эзүүсү (XIII кылымдан). Кутулуунун негизги фактору — Москванын тегерегинде бирдиктүү борборлоштурулган мамлекеттин түзүлүшү. 1480-жылы Иван IIIнүн тушунда «Угра дарыясындагы туруу» эзүүнү токтоткон.
• Колумбга чейинки Америка: майялар — так календарь, күн жана ай тутулууларын алдын ала айтуу, иероглиф жазуусу; ацтектер — көлдөгү Теночтитлан борбор шаары, «калкыма талаалар» (чинампалар); инктер — тоолуу жолдор тармагы, жөө күлүк кабарчылар, түйүн жазуусу (кипу).

1-мисал

Суроо: Солондун реформаларынын ичинен демократиянын өнүгүшүнө эң көп эмне шарт түзгөн? Чечим: карыздык кулчулуктун жоюлушу кедей жарандардын эркиндигин сактап, аларга башкарууга катышууга мүмкүндүк берген. Жообу: карыздык кулчулуктун жоюлушу.

2-мисал

Суроо: кайсы жетишкендик инктерге таандык? А) чинампалар; Б) тутулууларды алдын ала айткан календарь; В) жөө күлүк кабарчылары бар жолдор. Чечим: чинампалар — ацтектер, календарь — майялар. Жообу: В.

Көп кетирилүүчү каталар

• Кагазды же компасты финикиялыктарга таандык кылуу (бул — Кытай).
• Майяларды, ацтектерди жана инктерди чаташтыруу.
• Эзүүдөн бир эле салгылашуу менен кутулушкан деп ойлоо. Негизгиси — жерлердин борборлоштурулган мамлекетке биригиши.

ЖРТда көп суралуучу нерселер

• Финикиялыктардын ойлоп тапкандары; Солондун реформалары.
• Сенат эмне үчүн Цезардан кооптонгон.
• 622-жылкы хижрат; 1480-жыл.
• Майя, ацтек жана инктердин жетишкендиктери.