Жаңы доор: ачылыштар, революциялар, колониялар

Жаңы доор (XV кылымдын аягы — XX кылымдын башы) — улуу географиялык ачылыштардын, мануфактуралардын, буржуазиялык революциялардын жана колониялык империялардын доору.

Улуу географиялык ачылыштар

• Себептери (негизгилери — экономикалык): кургактагы жолдор кооптуу жана кымбат болуп калгандан кийин татымал жана алтын үчүн Индияга жана Кытайга деңиз жолдорун издөө; жаңы рыноктор менен жерлерге болгон муктаждык. Шарттар да түзүлгөн: каравелла, компас, жаңы карталар.
• Ачылыштар: Х. Колумб — Америка (1492); Васко да Гама — Индияга деңиз жолу (1498); Ф. Магелландын экспедициясы — дүйнөнү биринчи жолу айланып сүзүү (1519–1522).
• Натыйжалары: колониялык система, Европага алтын менен күмүштүн агылып келиши, «баалар революциясы», Американын көптөгөн элдеринин кырылышы.
• ЖРТда «жөн гана кызыгуу», «жаңы өлкөлөрдү билүүгө умтулуу» негизги себеп болуп саналбайт.

Мануфактура

Мануфактура — кол эмгегине жана эмгекти бөлүштүрүүгө негизделген ири ишкана: бир имаратта көп жумушчу иштеп, ар бири бир гана операцияны аткарат. Тексттеги белгилери: жүздөгөн станоктор, «бир катарга тизилген» жумушчулар, бирөөлөр жүн тытышат, башкалары ийришет, үчүнчүлөрү токушат. Фабрикадан айырмасы: фабрикада машиналар иштейт.

Буржуазиялык революциялар

• Негизги себеби: абсолюттук монархия жана сословиелик артыкчылыктар капиталисттик экономиканын өнүгүшүн тизгиндеп турган.
• Англия революциясы (1640-жылдар): король Карл I өлүм жазасына тартылган (1649). Оливер Кромвель 1653-жылы лорд-протектор болуп, армияга таянып башкарган — аскердик диктатура.
• Франция революциясы (1789): Бастилиянын алынышы, Адам жана жарандын укуктарынын декларациясы.

XVIII–XIX кылымдардагы колониализм

• Индия: Англиянын негизги атаандашы Франция болгон. Жети жылдык согушта (1756–1763) англичандар француздарды сүрүп чыгарып, андан кийин Ост-Индия компаниясы Индияны баш ийдирген.
• Кытай: «апийим согуштары» (1840–1842, 1856–1860). Жеңилүү, тең укуктуу эмес келишимдер, порттордун ачылышы, контрибуциялар жана чет өлкө товарларынын агымы Кытайды терең экономикалык кризиске алып келип, аны жарым колонияга айландырган.

АКШ

• Түндүк менен Түштүктүн жарандык согушу (1861–1865), президент А. Линкольн, кулчулуктун жоюлушу.
• Реконструкция (1865–1877) — согуштан кийин Түштүктөгү социалдык-саясий мамилелердин кайра курулушу.

1-мисал

Суроо: сүрөттөмөдө: «бир үйдө эки жүз токуучу иштейт, жанында жүз аял жүн тытат, ал эми балдар моки даярдашат». Бул эмне? Чечим: көп жумушчу, кол эмгеги, операциялардын бөлүштүрүлүшү — мануфактура (токуу мануфактурасы).

2-мисал

Суроо: Кромвель башкаруунун кайсы формасын орноткон? А) конституциялык монархия; Б) аскердик диктатура; В) парламенттик республика. Чечим: ал парламентти таратып, армиянын жардамы менен башкарган. Жообу: Б.

Көп кетирилүүчү каталар

• Мануфактураны (кол эмгеги) фабрика (машиналар) менен чаташтыруу.
• «Кызыгууну» ачылыштардын негизги себеби деп атоо.
• Англия Индия үчүн Голландия же Португалия менен күрөшкөн деп ойлоо. Негизги атаандаш — Франция.

ЖРТда көп суралуучу нерселер

• Улуу ачылыштардын себептери жана натыйжалары.
• Текст боюнча мануфактуранын белгилери.
• Буржуазиялык революциялардын себептери; Кромвель.
• Апийим согуштары, Индия, АКШдагы Реконструкция.