Элдик оозеки чыгармачылык жана эпостор

Кыргыз адабиятынын тамыры – элдик оозеки чыгармачылык. ЖРТда анын жанрларын, айтуучулардын түрлөрүн жана эпосторду билүү талап кылынат.

Оозеки чыгармалардын өзгөчөлүгү

Элдик чыгармалардын автору белгисиз: аларды эл жамааты түзүп, оозеки айтып, муундан муунга өткөргөн. Ошондуктан бир эле чыгарманын бир нече варианты болот. Ал эми жеке акындын ысымы менен белгилүү чыгармалар (мисалы, «Замана» акындарынын санат-насыяттары) автордук адабиятка кирет.

Айтуучулар

Айтуучу – оозеки чыгармаларды айтып жүргөн адамдардын жалпы аталышы. Анын түрлөрү:

• манасчы – «Манас» үчилтигин айтуучу;
• жомокчу – эпостордун жана жомоктордун айтуучусу;
• санжырачы – уруунун, элдин таржымалын (санжырасын) билген адам;
• төкмө акын – ырды ошол замат, даярданбай төгүп ырдаган акын;
• ырчы – элдик ырларды аткаруучу.

Эмгек ырлары жана салт ырлары

Эмгек ырлары чарбачылыкка байланыштуу:

• «Бекбекей» – түнкүсүн кой кайтарган кыз-келиндердин ыры;
• «Шырылдаң» – жылкычылардын ыры;
• «Оп майда» – кырман бастырууда (эгин бастырууда) айтылуучу ыр.

Салт ырлары адамдын өмүрүндөгү маанилүү окуяларга байланыштуу:

• бешик ыры – баланы уктатууда;
• жар-жар – үйлөнүү тоюнда, кыз-жигиттер кезектешип айткан ыр;
• сыңсу – кыз узатууда, кыздын ата-журту менен коштошуусу;
• кошок – маркумду жоктоп, аялдар айткан ыр;
• арман, күйгөн – муң, кайгы ырлары.

Мындан тышкары, макал-лакаптар, табышмактар, жомоктор, жаңылмачтар – оозеки адабияттын кичи жанрлары.

«Манас» үчилтиги

«Манас» – кыргыз элинин баатырдык эпосу, ал үч бөлүктөн турат: «Манас», «Семетей», «Сейтек». Анда Манас баатырдын жана анын урпактарынын элди бириктирүү, жерди коргоо үчүн күрөшү баяндалат.

• Негизги каармандар: Манас, анын атасы Жакып, энеси Чыйырды, жубайы Каныкей, акылман Бакай, кырк чоро, Алмамбет, Чубак, Сыргак, карыя Кошой; душманы – Конурбай. Манастын тулпары – Аккула.
• «Семетей» бөлүгүндө Манастын уулу Семетей, анын жубайы Айчүрөк, жан шериги Күлчоро; Семетейдин тулпары – Тайбуурул.
• Белгилүү манасчылар: Сагымбай Орозбаков, Саякбай Каралаев, Жусуп Мамай.

Кичи эпостор

«Эр Төштүк», «Кожожаш», «Олжобай менен Кишимжан», «Курманбек», «Жаныш-Байыш», «Эр Табылды», «Саринжи-Бөкөй». Мисалы, «Кожожаш» эпосунда мерген Кожожаш менен Сур эчкинин окуясы аркылуу табиятка аёосуз мамиле кылуунун акыбети көрсөтүлөт.

Мисалдар

1-мисал. Кайсынысы салт ырына кирбейт: жар-жар, сыңсу, Шырылдаң, кошок? Чыгаруу: «Шырылдаң» – жылкычылардын эмгек ыры. Жооп: Шырылдаң.

2-мисал. Манасчы, санжырачы, төкмө акын – кайсы сөз булардын баарын жалпылайт? Жооп: айтуучу.

Кеңештер

• Ырдын кимге таандык экенин анын мазмунунан издеңиз: жылкы – жылкычы, кой – кой кайтаруучу, кырман – эгин бастыруучу.
• «Автору белгилүү» чыгармалар жазма жана акындык адабиятка кирет; эпос, жомок, макал – автору белгисиз.