Адабият теориясы: ыр түзүлүшү жана көркөм каражаттар

Адабият бөлүмүндө ыр саптары берилип, уйкаштыктын схемасын же көркөм каражатты табуу суралат. Бул – эрежелерди билсеңиз, так чечилүүчү тапшырмалар.

Ыр түзүлүшү

Кыргыз поэзиясы муун санына негизделет: ыр саптары, көбүнчө, 7–8 же 11–12 муундан турат. Бир нече сап бир ыр куплетин (строфаны) түзөт, көбүнчө 4 сап.

Уйкаштыктын түрлөрү

Уйкаштыкты табуу үчүн ар бир саптын аягындагы сөздөрдү салыштырып, уйкашкан саптарга бирдей тамга коюңуз.

• Жупташ уйкаштык: а – а – б – б (1-сап 2-сап менен, 3-сап 4-сап менен).
• Кайчылаш уйкаштык: а – б – а – б (1-сап 3-сап менен, 2-сап 4-сап менен).
• Оромо уйкаштык: а – б – б – а (1-сап 4-сап менен, 2-сап 3-сап менен).
• а – а – б – а схемасы: 1, 2, 4-саптар уйкашат, 3-сап уйкашпайт. Кыргыз элдик ырларында жана акындык поэзияда көп кездешет.

Мисал. Төрт саптын акыркы сөздөрү: «...жайлоо», «...айдоо», «...булак», «...кулак». 1-сап менен 2-сап, 3-сап менен 4-сап уйкашат. Схемасы – а – а – б – б (жупташ).

Көркөм каражаттар (троптор)

• Эпитет – заттын көркөм белгиси: «күмүш шуру», «боз торгой».
• Салыштыруу – -дай/-дей, сыяктуу, өңдүү аркылуу окшоштуруу: «айдай сулуу», «жылдыздай жанган көздөр».
• Метафора – жашырын салыштыруу, «-дай» жок: «алтын күз», «жүрөгүмдүн чырагы».
• Кейиптөө – жансыз нерсеге адамдын сапатын берүү: «Тоолор ойлонуп турат».
• Апыртма (гипербола) – ашырып айтуу: «Миң жолу айттым».
• Кичирейтме (литота) – кичирейтип айтуу: «Бир тамчы да убактым жок».
• Антитеза – карама-каршы коюу: «Келгенде – жарык, кеткенде – караңгы».
• Метонимия – бир нерсенин атын ага жанаша нерсеге которуу: «Бүт айыл чыкты» (айылдын эли).
• Эвфемизм – уят же оор нерсени жумшартып, башка сөз менен айтуу: «көз жумду» (өлдү).
• Риторикалык суроо – жооп күтпөгөн суроо: «Мекенди ким сүйбөйт?»
• Символ – бир образ аркылуу терең идеяны берүү.

Метафоралык эпитет – эпитет өтмө (метафоралык) мааниде колдонулса: «темир эрк», «алтын колдор».

Мисалдар

1-мисал. «Шаркыратма ырдап агат тоодон» – көркөм каражат? Чыгаруу: шаркыратма ырдай албайт – жансыз нерсеге адамдын кыймылы берилген: кейиптөө.

2-мисал. «Анын колу – алтын» – салыштыруубу же метафорабы? Чыгаруу: «-дай» жок, жашырын салыштыруу: метафора.

3-мисал. Төрт саптын аяктары: «жайлоо – булак – айдоо – кулак». Уйкаштык? Чыгаруу: жайлоо – айдоо (1 жана 3), булак – кулак (2 жана 4): а – б – а – б (кайчылаш).

Кеңештер

• Салыштырууну «-дай», «сыяктуу» сөздөрү аркылуу тааныңыз; алар жок болсо – метафора болушу мүмкүн.
• Уйкаштыкты саптын акыркы бир-эки муунунан издеңиз, кээде редиф (кайталанган сөз) да болот: «ай гана – жай гана».