XX кылымдын кыргыз прозасы жана поэзиясы

XX кылымда кыргыз жазма адабияты тез өнүгүп, проза, поэзия, драматургия калыптанды. ЖРТда авторлорду, чыгармаларды жана каармандарды так билүү керек.

Алгачкы проза

• Касымалы Баялинов, «Ажар» (1928) – кыргыз прозасынын алгачкы чыгармаларынын бири. Ажар деген жаш келиндин эзүүдөн бошонуп, эркиндикке умтулушу сүрөттөлөт.
• Мукай Элебаев, «Узак жол» (1936) – автобиографиялык чыгарма: автор балалыгын, 1916-жылкы окуяларды, өзүнүн басып өткөн жолун баяндайт. Жазуучу Улуу Ата Мекендик согушта курман болгон.
• Түгөлбай Сыдыкбеков – «Кең-Суу», «Тоо арасында» романдарынын автору; кыргыз романынын негиздөөчүлөрүнүн бири.

Поэзия

• Аалы Токомбаев – «Кандуу жылдар» поэмасы (1916-жылкы Үркүн окуялары тууралуу).
• Алыкул Осмонов (1915–1950) – кыргыз лирикасынын чебери: «Толубай сынчы», «Карагул ботом» поэмалары, табият, жашоо, мекен тууралуу ырлары. Ырларында метафора, эпитет кеңири колдонулат.
• Кийинки муундагы акындар: Байдылда Сарногоев, Сооронбай Жусуев, Омор Султанов, Жаныбек Маданбек ж.б.

Чыңгыз Айтматов (1928–2008)

Айтматовдун чыгармалары дүйнөнүн көп тилдерине которулган. Негизги чыгармалары жана каармандары:

• «Жамийла» (1958) – Жамийла, Данияр; окуя бала Сейиттин көз карашы менен айтылат.
• «Биринчи мугалим» (1962) – Дүйшөн жана Алтынай.
• «Саманчынын жолу» (1963) – Толгонай эне, анын согушта жоготкон жакындары.
• «Кош, Гүлсары!» (1966) – Танабай жана анын жорго аты Гүлсары.
• «Ак кеме» (1970) – чоң атасы Момун чалдын колунда өскөн бала, Орозкул; Мүйүздүү бугу эне жөнүндөгү уламыш. Ак кеме – баланын таза кыялынын, аруулуктун символу.
• «Деңиз бойлой жорткон Ала дөбөт» (1977) – нивх эл жомокторуна негизделген повесть.
• «Кылым карытар бир күн» (1980) – Бурулган бекеттеги Едигей, манкурт жана Найман эне жөнүндөгү уламыш. «Манкурт» – өз тегин, эс-тутумун унуткан адамдын символу.
• «Кыямат» (1986) – Авдий Калистратов, Бостон, карышкырлар Акбара менен Ташчайнар.

Мисалдар

1-мисал. Өз өмүрүнө негизделген «Узак жол» чыгармасынын автору? Жооп: Мукай Элебаев.

2-мисал. «Кылым карытар бир күн» романындагы манкурт эмнени символдоштурат? Жооп: өз тарыхын, тегин унуткан адамды.

3-мисал. Алтынай – кайсы чыгарманын каарманы? Жооп: «Биринчи мугалим».

Кеңештер

• Чыгарманы каарманы аркылуу эстеңиз: Данияр – «Жамийла», Танабай – «Кош, Гүлсары!», Едигей – «Кылым карытар бир күн».
• Символ тууралуу суроодо чыгарманын негизги идеясын эске алыңыз: ак кеме – тазалык, кыял; манкурт – эс-тутумду жоготуу.