Чыгарманы талдоо: сюжет, композиция, образ жана пафос

ЖРТда көркөм тексттен үзүндү берилип, анын сюжети, каармандын портрети, пейзаждын милдети же пафосу тууралуу суралат. Бул тапшырмалар окуганды түшүнүү менен адабият теориясын бириктирет.

Сюжеттин элементтери

• Экспозиция – окуяга чейинки абал, каармандар менен таанышуу.
• Түйүн (чиелениш, окуянын түйүндөлүшү) – карама-каршылыктын пайда болушу, окуянын башталышы.
• Окуянын өнүгүшү – кагылышуунун күчөшү.
• Туу чок (кульминация) – эң курч, чечүүчү учур.
• Чечилиш – карама-каршылыктын чечилиши, окуянын аякташы.

Кээде чыгарманын башында пролог, аягында эпилог болот.

Композиция

• Хронологиялык сюжет – окуялар болгон ирети менен.
• Ретроспективдүү сюжет – каарман өткөндү эскерет: окуя азыркыдан өткөнгө кайтып, андан кийин кайра азыркыга келет.
• Рамкалуу композиция – окуя ичинде дагы бир окуя айтылат.

Образ түзүүчү каражаттар

• Портрет – каармандын сырткы көрүнүшү. Портреттик деталь (көздүн карашы, кол-буту) каармандын ички абалын билдирет: коркуу, кубаныч, уялуу.
• Пейзаж – табияттын сүрөттөлүшү. Ал каармандын абалы менен үндөшөт: караңгыны кубалаган жарык – үмүттүн, бошонуунун белгиси; бороон – ички толкундун.
• Деталь – өзүнчө кичине, бирок маанилүү буюм же белги (эски блокнот, чач, кол жазма).
• Интерьер – үйдүн, бөлмөнүн ичи.
• Мүнөздөмө – автор же башка каармандар каарманга берген баа.

Пафостун түрлөрү

• Героикалык – эрдикти даңазалоо.
• Трагедиялык – чечилбес карама-каршылык, каармандын өлүмү же оор жоготуу.
• Драмалык – оор турмуштук кырдаал, азап.
• Романтикалык – бийик кыялга умтулуу.
• Сатиралык – терс көрүнүштү ачуу шылдыңдоо.
• Юмордук – жылуу, жеңил күлкү.
• Ирония – сырткы мааниси бир, ички мааниси башка; оор нерсеге тамаша менен кароо, өзүн өзү шылдыңдоо.

Мисалдар

1-мисал. Аңгемеде кары киши небересинин суроосунан улам балалыгын эстеп, ошол жылдардагы окуяларды айтып берет, аягында кайра бүгүнкү күнгө кайтат. Сюжет кандай? Жооп: ретроспективдүү.

2-мисал. «Ал эшикти карап, колундагы кагазды бырыштыра берди, ээрди калтырады» – портреттик деталь эмнени билдирет? Жооп: каармандын толкунданганын, тынчсызданганын.

3-мисал. Каарман өзүнүн ийгиликсиздигин «Мен сыяктуу «бактылуу» адам жок» деп айтат. Пафос? Чыгаруу: сөздүн сырткы мааниси (бактылуу) ички маанисине (бактысыз) карама-каршы: ирония.

Кеңештер

• Пейзаждын же деталдын милдетин сураганда, ал каармандын абалы менен кандай байланышта экенин издеңиз.
• Пафосту аныктоодо автордун үнүнө көңүл буруңуз: даңазалайбы, кайгырабы, шылдыңдайбы?
• Тексттен үзүндү берилсе, жоопту ошол текстке гана таянып тандаңыз.