Жазма адабияттын башаты жана «Замана» агымы

Кыргыз жазма адабиятынын тарыхы байыркы түрк жазма эстеликтеринен башталат жана XIX кылымдагы «Замана» акындары аркылуу XX кылымдын жазма адабиятына өтөт.

Байыркы жазма эстеликтер

• Орхон-Енисей жазма эстеликтери – байыркы түрк руна жазуусундагы таш бетиндеги тексттер.
• Жусуп Баласагын, «Кутадгу билиг» («Куттуу билим») – 1069–1070-жылдары жазылган дидактикалык поэма. Анда төрт каарман төрт идеяны символдоштурат:

• Күнтууды (каган) – адилеттик, мыйзам;
• Айтолду (вазир) – бакыт, дөөлөт;
• Өгдүлмүш (вазирдин уулу; айрым котормолордо Акдилмиш) – акыл;
• Өдгүрмүш (Өгдүлмүштүн тууганы, дүйнөдөн баш тарткан кечил) – каниет, канааттануу.

• Махмуд Кашгари, «Дивану лугат ит-түрк» (XI кылым) – түрк тилдеринин алгачкы сөздүгү; анда макалдар, ыр саптары да берилген.

«Замана» агымы

XIX кылымда кыргыз жеринде жашоо оорлоп, коомдо өзгөрүүлөр болгон мезгилде замананын абалын ойлонуп, келечек тууралуу ырдаган акындардын агымы пайда болгон. Аны «Замана» агымы, акындарын замана акындары деп аташат.

Негизги өкүлдөрү:

• Калыгул Бай уулу – «Акыр заман» ырлары, санат-насыяттары;
• Арстанбек Буйлаш уулу – «Тар заман»;
• Молдо Кылыч Шамыркан уулу – жазма акын, «Кысса-и зилзала» (1911-жылкы Кемин жер титирөөсү тууралуу), «Чүй баяны».

Жанрлары: санат, насыят, терме, замана ырлары. Бул акындар элге акыл-насаат айтып, заманды сындап, адеп-ахлакка чакырышкан. Кошок, бешик ыры сыяктуу салт ырлары бул агымга мүнөздүү эмес.

Акындык чыгармачылык: Токтогул

Токтогул Сатылганов (1864–1933) – Кетмен-Төбөдө туулган залкар акын жана комузчу-обончу. Бийлердин адилетсиздигин ачык сындаган ырлары үчүн Сибирге айдалган. «Алымкан», «Кайран эл» ырлары, көптөгөн күүлөрү белгилүү. Анын атында Токтогул шаары жана Токтогул суу сактагычы аталган.

Ошол эле мезгилде Барпы Алыкулов, Тоголок Молдо, Женижок, Эшмамбет, Калык Акиев сыяктуу акындар ырдашкан.

Мисалдар

1-мисал. «Кутадгу билигде» акылдын символу ким? Жооп: Өгдүлмүш. (Каниет – Өдгүрмүш; адилеттик – Күнтууды; бакыт – Айтолду.)

2-мисал. Кайсы жанр «Замана» акындарына мүнөздүү: санат-насыят же бешик ыры? Жооп: санат-насыят.

3-мисал. Жер титирөө тууралуу жазылган «Кысса-и зилзала» кимдин чыгармасы? Жооп: Молдо Кылычтын.

Кеңештер

• Өдгүрмүш менен Өгдүлмүштү чаташтырбаңыз: Өдгүрмүш дүйнөдөн баш тарткан кечил – каниет.
• Чыгарманын автору тууралуу суроодо агымды да эстеңиз: санат-насыят – Замана агымы.