Синонимдер, антонимдер жана фразеологизмдер

Бул макалада маанилеш (синоним), карама-каршы маанидеги (антоним) сөздөр жана туруктуу сөз айкаштары (фразеологизмдер) каралат. ЖРТда алардын маанисин аныктоо, бирин экинчиси менен алмаштыруу тапшырмалары берилет.

Синонимдер

Синонимдер – мааниси жакын, бирок айтылышы башка сөздөр: тез – ылдам – бат; кыйын – татаал – оор; сулуу – келишимдүү – көркөм. Синонимди тандоодо сөздүн сүйлөмдөгү маанисин эске алуу керек. «Оор жүк» дегенде «оор» сөзүн «татаал» менен алмаштырууга болбойт, ал эми «оор маселе» дегенде болот.

Антонимдер

Антонимдер – карама-каршы маанидеги сөздөр: жакшы – жаман, ысык – суук, дос – душман, берүү – алуу, кубаныч – кайгы. Көп маанилүү сөздүн ар бир маанисине өз антоними болушу мүмкүн:

• жаш бала – кары киши (курак боюнча);
• жаш отун – кургак отун (нымдуулук боюнча).

Фразеологизмдер

Фразеологизм – сөздөрү ажырагыс байланышкан, бир бүтүн маани берген туруктуу айкаш. Анын мааниси айрым сөздөрдүн маанисинен келип чыкпайт.

• кулак кагыш кылуу – алдын ала кабарлоо, эскертүү;
• көзү жетүү – толук ишенүү;
• тилин алуу – айтканын аткаруу;
• кой оозунан чөп албаган – өтө момун, жоош;
• жер менен жексен кылуу – талкалап, таптакыр жок кылуу;
• төбөсү көккө жетүү – абдан кубануу;
• жүрөгү түшүү – катуу коркуу;
• оозуна талкан салгандай – унчукпай калуу;
• эки колун мурдуна тыгуу – куру кол калуу, эч нерсеге жетпөө;
• колу ачык – март, берешен;
• көзгө сайса көрүнгүс – өтө караңгы.

Фразеологизмдин ичиндеги сөздү башка сөз менен алмаштырууга болбойт: «кой оозунан чөп албаган» дегенди «кой оозунан шөп албаган» же «козу оозунан» деп айтуу ката.

1-мисал

Асты сызылган айкаштын маанисин аныктагыла: Бул кабарды уккан апасынын [төбөсү көккө жетти]. А) катуу ачууланды Б) абдан кубанды В) чочуп кетти Г) ойлонуп калды Жооп: Б. «Төбөсү көккө жетүү» – чексиз кубануу.

2-мисал

Кайсы вариантта «тез» сөзүнө маанилеш сөздөр берилген? А) ылдам, бат Б) жай, акырын В) катуу, бекем Г) эрте, кеч Жооп: А. «Ылдам», «бат» – «тез» сөзүнүн синонимдери. Б вариантындагы сөздөр антонимдер.

Кеңештер

• Фразеологизмдин маанисин билбесеңиз, аны сүйлөмгө коюп, кайсы кырдаалда айтыларын элестетиңиз.
• Синонимди тандаганда сүйлөмдүн мааниси да, стили да өзгөрбөшү керек.