Сөз түркүмдөрүнүн маанилери: сан атооч, ат атооч, тактооч, жандооч

ЖРТда асты сызылган сөз кандай маанини (сан, белгисиздик, мейкиндик, мезгил, сан-өлчөм) билдирери көп суралат. Бул макалада сөз түркүмдөрүнүн маанилик түрлөрү каралат.

Сан атоочтун түрлөрү

• Эсептик: бир, беш, жүз.
• Иреттик (-ынчы, -инчи, -нчы): бешинчи, экинчи, жүзүнчү.
• Жамдама (-оо, -өө): экөө, бешөө, алтоо.
• Чамалама – болжолдуу санды билдирет: жүздөй, ондой (-дай); ондогон, жүздөгөн (-лаган, -дөгөн ж.б.).
• Бөлчөк: үчтөн бир, жарым.
• -дан, -ден мүчөсү бөлүштүрүү маанисин берет: бирден, экиден.

Ат атоочтун түрлөрү

• Жактама: мен, сен, сиз, ал, биз, силер, алар.
• Шилтеме: бул, ушул, ошол, тиги, баягы.
• Сурама: ким, эмне, кайсы, канча, кандай.
• Жалпылама: баары, бардык, ар ким, ар бир.
• Белгисиздик: бирөө, кимдир бирөө, алда ким, бир нерсе.
• Болбостук: эч ким, эч нерсе, эч кандай.
• Өздүк: өз, өзү.

Бир эле «ким» сөзү суроо берет («Ким келди?»), ал эми «алда ким», «кимдир бирөө» белгисиз адамды, «эч ким» – жокко чыгарууну билдирет.

Тактоочтун түрлөрү

• Мезгил: эртең, кечээ, азыр, быйыл.
• Орун: жогору, ылдый, алыс, ичкери, ары.
• Сын-сыпат: тез, акырын, кыргызча, жөө.
• Сан-өлчөм: көп, аз, бир топ, кем.
• Себеп: амалсыздан, аргасыздан; максат: атайын, атайылап.

«Үйүбүз айылдан жогору» – орун; «Ал баарынан жогору турат» дегенде «жогору» мамилени, баалоону билдирет.

Жандоочтор

Жандооч өз алдынча сүйлөм мүчөсү боло албайт, ал сөздөрдү байланыштырып, мезгил, орун, себеп, максат сыяктуу маанилерди берет:

• мезгил: чейин, бери, кийин, мурун, сайын, -дан тартып, -дан баштап;
• орун: «үйдүн алдында» (алдыңкы жагында);
• мезгил: «сабактын алдында» (сабак башталганга чейин);
• себеп, максат: үчүн, улам, айынан.

«Тартып», «баштап» этиш да боло алат: «Ал аттын тизгинин тартып кармады» (кыймыл – этиш), «Эртеден тартып иштейбиз» (мезгил – жандооч).

Сын атоочтун даражалары жана салыштыруу

• Салыштырма даража (-ыраак, -ирээк, -ураак, -үрөөк): жашыраак, бийигирээк, узунураак.
• Күчөтмө даража: кап-кара, ап-ак, кып-кызыл; абдан, өтө жакшы.
• -дай, -тай мүчөсү салыштыруу маанисин берет: тоодой, алмадай, балтырдай.

Мисал

Кайсы сүйлөмдө асты сызылган сөз белгисиз адамды билдирет? А) [Ким] келди? Б) Эшикти [кимдир бирөө] какты. В) [Эч ким] келген жок. Г) [Ар ким] өз ишин билет. Жооп: Б. «Кимдир бирөө» – белгисиздик ат атооч. А – сурама, В – болбостук, Г – жалпылама.

Кеңештер

• Сөзгө суроо бериңиз: «качан?» – мезгил, «кайда?» – орун, «канча?», «кандай өлчөмдө?» – сан-өлчөм.
• Жандоочту аныктоодо ал кыймылды билдиреби же жөн гана байланыштырабы, ошону текшериңиз.