Мүчөлөр, атоочтук жана чакчыл

Кыргыз тили – жалгамалуу тил: сөздүн уңгусуна мүчөлөр бирин-экин уланып, жаңы сөз же жаңы форма пайда болот. ЖРТда мүчөлөрдүн түрүн, атоочтук менен чакчылдын маанисин аныктоо тапшырмалары кездешет.

Сөз жасоочу жана сөз өзгөртүүчү мүчөлөр

Сөз жасоочу мүчө жаңы маанидеги сөз жасайт:

• балык + чы → балыкчы (кесип);
• тоо + луу → тоолуу (белги);
• суу + сыз → суусуз;
• ой + ло → ойло (атоочтон этиш);
• жакшы + лык → жакшылык (сын атоочтон зат атооч);
• дос + тук → достук.

Сөз өзгөртүүчү (форма жасоочу) мүчө жаңы сөз жасабайт, сөздүн формасын гана өзгөртөт:

• көптүк: китеп + тер;
• таандык: китеб + им;
• жөндөмө: китеп + ке;
• чак, жак: оку + ду + м, бар + ат.

Мүчөлөрдүн тартиби

Адатта: уңгу + сөз жасоочу + көптүк + таандык + жөндөмө. мал + чы + лар + ыбыз + дын → малчыларыбыздын.

Атоочтук

Атоочтук (-ган, -ар, -оор, -уучу ж.б.) этиштин белгилерин сактап, сын атоочтой затты аныктайт: «окуган бала», «келе турган жыл». Атоочтук заттанып, адамды же нерсени атап калышы мүмкүн. Ошондо ал ээ же толуктооч болот: «Сураган айып эмес, билбеген айып» – «сураган» = сураган адам.

Чакчыл

Чакчыл (-ып, -а, -й, -бай, -гыча) кошумча кыймылды, ыкманы же мезгилди билдирет: «Ал күлүп жооп берди», «Иним келгиче күтүп турдум». Көмөкчү этиш менен бирге татаал этишти түзөт: «окуп чыкты», «жазып койду».

Кыймыл атооч

Кыймыл атооч (-уу, -ыш, -мак) кыймылдын атын билдирет жана зат атоочтой өзгөрөт: окуу, жазуу, басыш. «Окуу – билимдин ачкычы.»

1-мисал

Кайсы катардагы мүчөлөрдүн бардыгы жаңы маанидеги сөз жасаган? А) балык[чы], тоо[луу], дос[тук] Б) китеп[тер], тоо[луу], бала[га] В) кел[ди], жакшы[лык], суу[сыз] Г) үй[дө], ой[ло], мал[ы] Жооп: А. «-чы», «-луу», «-тук» – сөз жасоочу мүчөлөр. Башка катарларда «-тер», «-га», «-ди», «-дө», «-ы» сыяктуу сөз өзгөртүүчү мүчөлөр бар.

2-мисал

Кайсы сүйлөмдө асты сызылган сөз затты атап, ээ болуп турат? А) [Окуган] китебимди досума бердим. Б) [Эмгектенген] эмгегинин үзүрүн көрөт. В) Ал [келген] эле. Г) [Ачылган] гүлдөр жыттанат. Жооп: Б. «Эмгектенген» – эмгектенген адам: атоочтук заттанып, ээ болгон. А жана Г вариантында атоочтук аныктооч, В вариантында баяндоочтун бөлүгү.

Кеңештер

• Мүчөнү алып салганда сөздүн мааниси өзгөрсө (балыкчы → балык), ал сөз жасоочу.
• Атоочтуктан кийин аныкталуучу зат жок болсо, ал заттанып калган болушу мүмкүн.