Этиш: ыңгайлар, мамилелер жана көмөкчү этиштер

Этиш – ЖРТда эң көп суралган сөз түркүмдөрүнүн бири. Бир эле этиштин формасы сүйлөмдө ар кандай маани бере алат: шарт, тилек, өтүнүч, өкүнүч. Ошондуктан форманы гана эмес, контекстти да кароо керек.

Этиштин ыңгайлары

• Баяндагыч ыңгай – кыймыл чындыгында болот, болду же болот: барды, барат, барам.
• Буйрук ыңгай – буйрук, өтүнүч, чакырык: бар, баргыла, барсын, барайын, баралы.
• Шарттуу ыңгай (-са, -се, -со, -сө) – шарт же мезгил: «Эрте келсең, чогуу барабыз».
• Тилек ыңгай – самоо, тилек: «Эртең күн ачык болсо экен», «Жолуң ачык болгой».

Бир эле -са формасынын маанилери:

• шарт: «Жамгыр жааса, үйдө калабыз»;
• -са + экен – тилек: «Атамды көрсөм экен»;
• -са + да – каршылык (кыяс): «Чарчаса да, ишин бүтүрдү»;
• -саңчы – өтүнүч же кеңеш: «Эртерээк келсеңчи»; кээде, иш болбой калганда, өкүнүч: «Сен мага бир ооз айтсаңчы!»

Этиштин мамилелери

• Негизги мамиле: жаз, оку, кий.
• Өздүк мамиле (-ын, -н): кыймылды ээ өзүнө жасайт: жуун, таран, кийин.
• Туюк мамиле (-ыл, -л, -ын, -н): кыймылды башка бирөө аткарат, ээ ага дуушар болот: жазыл, окул, бөлүн. «Кат жазылды» – катты бирөө жазды.
• Кош мамиле (-ыш, -ш): кыймылды бир нече адам чогуу же бири-бирине жасайт: жазыш, жардамдаш, көрүш.
• Аркылуу мамиле (-дыр, -т, -гыз, -кар ж.б.): кыймылды бирөөгө аткартат: жаздыр, окут, тургуз, чыгар.

Өздүк менен туюк мамиленин мүчөсү (-ын, -н) окшош болушу мүмкүн. Ошондо «кыймылды ким аткарат?» деп сураңыз: ээ өзү болсо – өздүк, башка бирөө болсо – туюк.

Көмөкчү этиштер

Көмөкчү этиш чакчыл формадагы негизги этиштен кийин келип, ага кошумча маани берет:

• отур, жат, тур, жүр – кыймылдын созулушу: окуп отурат, иштеп жатат, карап турат, айтып жүрөт;
• ал – өзү үчүн: жазып ал; бер – башка үчүн: жазып бер;
• кой – кыймылдын аягына чыгышы: жазып кой; сал – тез, ойлонбой: айтып салды;
• жибер – тездик: тартып жиберди; башта – кыймылдын башталышы: окуй баштады.

Бир эле этиш негизги да, көмөкчү да болушу мүмкүн: «Ал креслого отурду» (чыныгы отуруу – негизги этиш), «Ал кечке китеп окуп отурду» (созулуу – көмөкчү этиш).

«Эле» сөзү -ган формасынан кийин көмөкчү этиш болуп, мурун болуп өткөн кыймылды билдирет: «Ал кечээ келген эле». Ал эми «азыр эле», «сен эле» дегенде «эле» – бөлүкчө.

Мисал

Кайсы сүйлөмдө кыймылды башка бирөө аткарган? А) Бала жуунду. Б) Кыз таранды. В) Үй салынды. Г) Ал кийинди. Жооп: В. «Салынды» – туюк мамиле: үйдү бирөөлөр салды. Калган этиштер өздүк мамиледе.

Кеңештер

• -са формасын көргөндө, андан кийинки сөзгө караңыз: «экен», «да», «-чы» маанини өзгөртөт.
• Көмөкчү этишти аныктоо үчүн: эгер этишти алып салганда негизги маани сакталса, ал көмөкчү.