Татаал сүйлөм: тең жана багыныңкы байланыш

ЖРТда татаал сүйлөмдүн бир бөлүгү экинчисинин мезгилин, шартын, себебин же максатын билдирерин аныктоо тапшырмалары көп кездешет. Бул макалада татаал сүйлөмдүн түрлөрү жана аларды таануу жолдору каралат.

Жөнөкөй жана татаал сүйлөм

Жөнөкөй сүйлөмдө бир грамматикалык негиз (ээ + баяндооч) болот. Татаал сүйлөм эки же андан көп жөнөкөй сүйлөмдөн турат.

Тең байланыштагы татаал сүйлөм

Бөлүктөрү тең укуктуу, бири экинчисине баш ийбейт. Ар бир бөлүктү өзүнчө сүйлөм кылып айтууга болот.

• Байламталуу: «Жамгыр токтоду, бирок асман бүркөк бойдон калды».
• Байламтасыз: «Күн чыкты, кар эрий баштады».

Багыныңкы байланыштагы татаал сүйлөм

Багыныңкы бөлүк башкы бөлүккө баш ийет. Анын баяндоочу көбүнчө толук эмес формада болот: -са, -ганда, -гыча, -ган сайын, -гандыктан, деп, -са да. Түрлөрү жана суроолору:

• Мезгил (качан?): -ганда, -гыча, -ган сайын, -ар замат: «Күн батканда, малчылар кайтып келишти».
• Шарт (эмне болсо?): -са: «Эртең жамгыр жааса, саякат калтырылат».
• Кыяс, каршылык: -са да, -ганы менен: «Чарчаса да, ишин бүтүрдү».
• Себеп (эмне үчүн?): -гандыктан, -ганы үчүн: «Жол тайгак болгондуктан, айдоочу акырын жүрдү».
• Максат (эмне максатта?): деп, үчүн: «Поездге кечикпейин деп, эрте турдум».
• Сын-сыпат, салыштыруу: -гандай: «Ал бир нерсени жоготкондой, тынчсызданып жүрдү».
• Орун (кайда?): кайда... ошол жерде: «Суу кайда болсо, жашоо ошол жерде».

Байламтасыз татаал сүйлөмдөрдүн маанилери

Байламта жок болсо, бөлүктөрдүн ортосуна ылайыктуу байламтаны коюп текшериңиз:

• себеп: «Эрте тур, жол алыс» (анткени жол алыс);
• карама-каршы: «Сөзү жумшак, иши катаал» (бирок);
• удаалаштык: «Эшик ачылды, бөлмөгө мугалим кирди».

Сүйлөмдөгү сөз тартиби

Кыргыз тилинде ээ адатта сүйлөмдүн башында, баяндооч аягында келет. Аныктооч аныкталуучу сөздөн мурун турат. Сүйлөмдүн бөлүктөрүн ирээттөө тапшырмасында адегенде ээни жана баяндоочту табыңыз, андан кийин кыймылдардын болгон ырааттуулугун калыбына келтириңиз.

1-мисал

Кайсы сүйлөмдүн биринчи бөлүгү экинчисинин себебин билдирет? А) Сабак бүткөндө, баары үйгө тарады. Б) Күн суук болгондуктан, мектеп жабылды. В) Убакыт болсо, сага кирип чыгам. Г) Кыйналса да, сыр бербеди. Жооп: Б. «-гандыктан» – себеп. А – мезгил, В – шарт, Г – кыяс.

2-мисал

Кайсы сүйлөмдүн бөлүктөрү тең укукта? А) Сен келсең, биз кубанабыз. Б) Мен китеп окудум, иним сүрөт тартты. В) Жамгыр жаагандыктан, үйдө калдык. Г) Унутпайын деп, дептериме жазып алдым. Жооп: Б. Эки бөлүк тең өз алдынча, бири экинчисине баш ийбейт.

Кеңештер

• Биринчи бөлүктүн баяндоочунун мүчөсүнө караңыз: -ганда – мезгил, -са – шарт, -са да – кыяс, -гандыктан – себеп, деп – максат.
• -са формасы шарт да, мезгил да болушу мүмкүн: «качан?» деген суроого жооп берсе – мезгил.