Түр, популяция жана систематика

Түр, популяция жана систематика

ЖРТда дээрлик ар бир вариантта түр жана популяция деген эмне экени, ошондой эле систематикалык топтордун (таксондордун) тартиби боюнча суроолор кездешет. Аныктамаларды так билсеңиз, бул суроолор жеңил.

Түр жана анын критерийлери

Түр – түзүлүшү жана тиричилиги окшош, өз ара эркин аргындашып, тукум бере алган урпак берген жана жалпы ареалды (таралуу аймагын) ээлеген особдордун жыйындысы. Особдун кайсы түргө таандык экени критерийлердин жыйындысы боюнча аныкталат:

• морфологиялык – сырткы жана ички түзүлүшүнүн окшоштугу;
• физиологиялык – тиричилик процесстеринин окшоштугу, аргындашып, тукум бере алган урпак берүү жөндөмү;
• генетикалык – хромосомалар жыйындысынын (кариотиптин) бирдейлиги: хромосомалардын саны, формасы жана өлчөмү;
• биохимиялык – белоктордун жана башка заттардын окшоштугу;
• экологиялык – жашоо шарттарынын окшоштугу, табигый коомдоштуктагы орду;
• географиялык – жалпы ареал.

Бир эле критерий өзүнчө ишенимдүү эмес: мисалы, эгиз түрлөр сырткы көрүнүшү боюнча дээрлик айырмаланбайт. Ошондуктан түр критерийлердин жыйындысы боюнча аныкталат. Тапшырмада ушундай белгилер саналса, сөз уруу же класс жөнүндө эмес, түр жөнүндө болуп жатат.

Популяция

Популяция – бир аймакта узак убакыт жашап, өз ара эркин аргындашкан жана ошол эле түрдүн башка топторунан салыштырмалуу обочолонгон бир түрдүн особдорунун тобу. Популяция – эволюциянын элементардык бирдиги.

Топту популяция деп атоо үчүн үч шарт керек: бир түр, жалпы аймак жана табигый (жасалма эмес) биригүү. «Сейил бактагы бардык куштар», «көлмөдөгү бардык балыктар» популяция эмес, анткени аларда көп түр бар. «Бир ээсинин уйлары» – жасалма топ, популяция эмес.

Таксондор: түрдөн дүйнөчөгө чейин

Жаныбарларда: түр → уруу → тукум → түркүм → класс → тип → дүйнөчө. Өсүмдүктөрдө түркүмдүн ордуна «порядок», типтин ордуна бөлүм колдонулат.

Ар бир кийинки таксон мурункусунан кеңири: бир урууда бир нече түр, бир тукумда бир нече уруу болот.

ЖРТ стилиндеги мисалдар

1-мисал. Тоо көлүндө 40 кызыл чаар форель, 25 сазан жана 10 маринка жашайт. Көлдө балыктардын канча популяциясы бар? Чыгаруу: популяция – бир түрдүн особдору. Түр үчөө, демек популяция да үчөө. Особдордун саны мааниге ээ эмес.

2-мисал. Сырткы көрүнүшү окшош эки түрдүү чычкандын хромосомаларынын санын жана формасын салыштырганда түрдүн кайсы критерийи колдонулат? Жообу: генетикалык критерий.

3-мисал. Таксондорду кичинесинен чоңуна карай жайгаштыргыла: Сүт эмүүчүлөр классы, Кадимки карышкыр түрү, Жырткычтар түркүмү, Карышкыр уруусу, Ит сымалдуулар тукуму. Жообу: Кадимки карышкыр → Карышкыр уруусу → Ит сымалдуулар → Жырткычтар → Сүт эмүүчүлөр.

Көп кетирилген каталар

• Популяциялардын санын особдордун саны аныктайт деп ойлоо. Түрлөрдүн саны гана маанилүү.
• Популяцияны экосистема менен алмаштыруу: экосистемада түр көп, популяцияда – бирөө.
• Өсүмдүктөр үчүн «тип» эмес, «бөлүм» деп айтыларын унутуу.