Эволюциянын кыймылдаткыч күчтөрү: өзгөргүчтүк, жашап кетүү үчүн күрөш, тандалуу

Эволюциянын кыймылдаткыч күчтөрү

Ч. Дарвин эволюциянын негизги кыймылдаткыч күчтөрүн көрсөткөн: тукум кууган өзгөргүчтүк, жашап кетүү үчүн күрөш жана табигый тандалуу. Алардын биргелешкен аракетинин натыйжасы – организмдердин ылайыкталгандыгы жана жаңы түрлөрдүн пайда болушу.

Өзгөргүчтүк

• Модификациялык (тукум куубаган) – гендер өзгөрбөстөн, чөйрөнүн таасири менен болгон өзгөрүүлөр. Мисалы, бака ачык түстөгү топуракта агарат, жебе жалбырак суунун ичинде жана суунун үстүндө ар башка жалбырак чыгарат. Мындай өзгөрүүлөрдүн чеги реакция нормасы деп аталат жана ал тукум кууйт.
• Тукум кууган: комбинациялык (жыныстуу көбөйүүдө гендердин жаңы айкалышы) жана мутациялык (гендердин жана хромосомалардын өзгөрүшү). Тандалуу үчүн материалды так ушул өзгөргүчтүк берет.

Түрдүн хромосомалар жыйындысы (адамда 46) чөйрөнүн таасиринен дээрлик өзгөрбөйт, ал эми дененин түзүлүшү, органдардын иштеши, химиялык курам өзгөрөт.

Жашап кетүү үчүн күрөш

Аман кала алгандан алда канча көп организм төрөлөт, ал эми ресурстар чектелүү. Ушундан жашап кетүү үчүн күрөш келип чыгат. Анын формалары:

• түр ичиндеги – бир түрдүн особдорунун ортосунда (азык, аймак үчүн); муктаждыктары бирдей болгондуктан эң курч күрөш ушул;
• түрлөр ортосундагы – жырткыч жана олжо, мите жана ээси, ар кандай түрлөрдүн атаандаштыгы (токойдогу катар-катар жайгашуу – жарык үчүн түрлөр арасындагы атаандаштыктын натыйжасы);
• жагымсыз шарттар менен – кургакчылык, суук ж.б.

Ылайыкталуулар күрөштүн айрым формаларын бошоңдотот. Курт-кумурсканын жашыруучу түсү түрлөр ортосундагы күрөштү бошоңдотот (аны жырткычтар азыраак жейт). Эгер личинка менен чоң особь ар башка азык жесе (көпөлөктөр, коңуздар – толук түрдө өзгөрүү), түр ичиндеги күрөш бошоңдойт. Бирок жашап кетүү үчүн күрөш жалпысынан эч качан жок болбойт.

Табигый тандалуу

Табигый тандалуу – пайдалуу тукум кууган белгилери бар особдордун аман калышы жана көбөйүшү. Тандалуунун формалары:

• кыймылдаткыч – шарттар өзгөргөндө белгинин жаңы мааниси бар особдор сакталат (белгилүү мисал – өнөр жайлуу аймактарда кайың көпөлөгүнүн карайышы);
• турукташтыруучу – шарттар туруктуу болгондо орточо норма сакталып, четки варианттар кырылат (ошондуктан латимерия сыяктуу «тирүү калдыктар» дээрлик өзгөрбөйт).

Дарвин жана Ламарк

Ламарк эволюцияны «жакшырууга болгон ички умтулуу» жана көнүгүүдөн улам өзгөргөн белгилердин тукум куушу менен түшүндүргөн. Заманбап теория муну четке кагат. Дарвиндик туура түшүндүрмө: ата-бабалардын арасында ар кандай белгилүү особдор болгон, пайдалуу белги артыкчылык берген, мындай особдор көбүрөөк аман калып, тукум калтырган.

Особдордун санынын өзгөрүшү

Популяциянын саны өсүп, ресурстар жетиштүү болгондо күрөш бошоңдойт, ар кандай особдор аман калат жана популяцияда өзгөргүчтүк көбөйөт. Сан азайганда түр ичиндеги күрөш жана тандалуу күчөйт, ылайыкталуулар бекемделет, ар түрдүүлүк кыскарат.

ЖРТ стилиндеги мисалдар

1-мисал. Ак коёндор кышында ак, жайында күрөң болот. Бул кандай өзгөргүчтүк? Жообу: модификациялык (тукум куубаган), ал температуранын жана күндүн узактыгынын таасиринен реакция нормасынын чегинде пайда болот.

2-мисал. Аралдын кара аска таштарында ачык жана күңүрт түстөгү кескелдириктер жашайт. Жырткыч куштар ачык түстөгүлөрдү оңой байкашат. Көп муундан кийин эмне болот? Чыгаруу: тандалуу күңүрт особдорду сактайт – бул кыймылдаткыч тандалуу, күңүрттөрдүн үлүшү өсөт.

3-мисал. Кайсы айтым Дарвиндин окуусуна туура келет: «момолойлор жер казууга умтулуп, ошондон сокур болуп калган» же «момолойлордун ата-бабаларынын арасында көзү кичирээк особдор болгон, жер астында көзү азыраак жабыркап, көбүрөөк аман калышкан»? Жообу: экинчиси, ал табигый тандалууну сүрөттөйт.

Көп кетирилген каталар

• Ылайыкталуу жашап кетүү үчүн күрөштү «жоюп салат» деп ойлоо. Ал бир гана формасында бошоңдойт.
• Себепти жана натыйжаны алмаштыруу: жашап кетүү үчүн күрөш – себеп, табигый тандалуу – анын натыйжасы, түрдүн пайда болушу – бардык күчтөрдүн аракетинин жыйынтыгы.
• Модификацияларды эволюциянын материалы деп эсептөө: тандалуунун материалы – тукум кууган өзгөргүчтүк.