Эволюциянын далилдери жана Жердеги тиричиликтин тарыхы

Эволюциянын далилдери жана тиричиликтин тарыхы

Эволюциянын далилдери

• Палеонтологиялык – казылып алынган калдыктар жана өткөөл формалар (археоптерикс – сойлоочулар менен куштардын ортосундагы форма; чеңгел канаттуу балыктар – жерде-сууда жашоочулардын ата-тектери; аттын ата-тектеринин катары). Алар организмдердин убакыт боюнча алмашуусун түздөн-түз көрсөтөт, ошондуктан эң ишенимдүү деп эсептелет.
• Салыштырма-анатомиялык – гомологиялык органдар, рудименттер (начар өрчүгөн органдар: киттин жамбаш сөөктөрү, адамдын аппендикси жана куйрук сөөгү) жана атавизмдер (ата-бабалардын белгилеринин кайра пайда болушу: адамдагы куйрук, калың түк).
• Эмбриологиялык – омурткалуулардын түйүлдүктөрүнүн алгачкы стадиялардагы окшоштугу (бакалоор жылчыктары, куйрук).
• Биогеографиялык – материктердин өсүмдүктөрүнүн жана жаныбарларынын өзгөчөлүктөрү (Австралиянын баштыктуулары).
• Молекулалык – ДНКнын жана белоктордун окшоштугу.

Мисал. Киттин жамбаш сөөктөрүнүн калдыктары, алдыңкы буттарынын сөөктөрү жана өпкө менен дем алышы анын ата-тектери кургактыкта жашаганын далилдейт. Сүйрү дене жана куйрук сүзгүчү сууга ылайыкталууну гана көрсөтөт, келип чыгышын далилдебейт.

Тиричиликтин пайда болушу

А. И. Опариндин гипотезасы боюнча байыркы океанда органикалык эмес заттардан абиогендик жол менен органикалык заттар, андан кийин коацерваттар – чөйрөдөн бөлүнгөн тамчылар пайда болгон. Мембраналар пайда болгондон кийин мындай тамчылардан алгачкы клеткалар калыптанышы мүмкүн болгон. 1953-жылы С. Миллердин тажрыйбасы электр разряддарынын таасиринен жөнөкөй газдардан аминокислоталар пайда боло аларын көрсөткөн.

Заманлар боюнча негизги окуялар

• Архей жана протерозой – алгачкы прокариоттор, фотосинтез, кычкылтектин топтолушу, эукариоттор, көп клеткалуулук.
• Палеозой – кургактыкка чыгуу: адегенде алгачкы жер кыртышын жараткан бактериялар жана башка микроорганизмдер, андан кийин өсүмдүктөр (псилофиттер), андан кийин жаныбарлар (муунак буттуулар, кийинчерээк омурткалуулар). Балыктар, чеңгел канаттуу балыктар жана жерде-сууда жашоочулар, папоротник токойлору, алгачкы сойлоочулар пайда болот.
• Мезозой (триас, юра, бор) – сойлоочулардын заманы (динозаврлар), алгачкы сүт эмүүчүлөр жана куштар, жылаңач уруктуулар, бор мезгилинде – жабык уруктуулар (гүлдүүлөр) пайда болот.
• Кайнозой – сүт эмүүчүлөрдүн, куштардын, гүлдүү өсүмдүктөрдүн, курт-кумурскалардын гүлдөшү; адамдын пайда болушу.

Өсүмдүктөрдүн эволюциясы

Балырлар (денеси – таллом, органдары жок) → мохтор (сабак, жалбырак, ризоиддер, тамыры жок) → папоротниктер, кырк муундар, плаундар (тамыр, өткөрүүчү ткандар) → жылаңач уруктуулар (урук) → жабык уруктуулар (гүл жана мөмө). Өсүмдүктөрдүн кургактыкка чыгышы жабуучу жана өткөрүүчү ткандардын пайда болушу менен мүмкүн болгон.

ЖРТ стилиндеги мисалдар

1-мисал. Жашы болжол менен 150 миллион жыл болгон, жүнү (канаттары), тиштери жана узун куйругу бар жаныбардын изи табылды. Ал эволюциянын кандай далили? Жообу: палеонтологиялык (археоптерикске окшош өткөөл форма).

2-мисал. Пайда болуу тартиби боюнча жайгаштыргыла: карагай, ламинария, кукушкин лён (мох), папоротник. Жообу: ламинария (балыр) → мох → папоротник → карагай (жылаңач уруктуу).

3-мисал. Эмне үчүн жаныбарлар кургактыкка өсүмдүктөрдөн кийин гана чыга алган? Жообу: аларга азык (өсүмдүктөр) жана фотосинтездин натыйжасында пайда болгон кычкылтектүү атмосфера керек болгон.

Көп кетирилген каталар

• Жакшы иштеген органды рудимент деп атоо. Рудимент түрдүн бардык особдорунда начар өрчүгөн, атавизм айрым особдордо гана пайда болот.
• Тартипти алмаштыруу: өсүмдүктөр кургактыкка жаныбарлардан мурун чыккан, ал эми жер кыртышы андан да мурун микроорганизмдердин аркасында пайда болгон.