Клетка жана органоиддер. Фотосинтез жана дем алуу

Клетка жана анын органоиддери

Клетка – бардык тирүү организмдердин (клеткалык түзүлүшү жок вирустардан башкасынын) түзүлүшүнүн жана тиричилигинин элементардык бирдиги.

Прокариоттор жана эукариоттор

• Прокариоттор (бактериялар, цианобактериялар) – калыптанган ядросу жок, ДНКсы шакек сымал, мембраналуу органоиддери (митохондриялар, пластидалар) жок, рибосомалары майда.
• Эукариоттор (өсүмдүктөр, козу карындар, жаныбарлар) – ядросу жана мембраналуу органоиддери бар.

Органоиддер

• Ядро – тукум куума маалыматты сактайт (хромосомалардагы ДНК); анда и-РНК жана рибосомалардын бөлүкчөлөрү (ядрочодо) пайда болот.
• Рибосомалар – белоктун синтези; мембранасыз.
• Эндоплазмалык тор (ЭПТ) – бүдүр (рибосомалуу) ЭПТ белокторду, жылмакай ЭПТ липиддерди жана углеводдорду синтездейт; заттарды ташыйт.
• Гольджи комплекси – заттарды топтоо, таңгактоо жана чыгаруу, лизосомаларды пайда кылуу.
• Лизосомалар – клетканын ичиндеги тамак сиңирүү.
• Митохондриялар – эки мембрана, ички мембранасы кристаларды түзөт; дем алуунун кычкылтектүү этабы жана АТФтин синтези. Өзүнүн шакек сымал ДНКсы жана рибосомалары бар.
• Пластидалар (өсүмдүктөрдө): хлоропласттар (фотосинтез), хромопласттар (түс берет), лейкопласттар (крахмал топтойт). Хлоропласттын эки мембранасы жана ички мембраналык системасы – граналарга чогулган тилакоиддери бар; өзүнүн ДНКсы бар.
• Клетка борбору – бөлүнүүгө катышат (жогорку өсүмдүктөрдө центриолдор жок).
• Клетка ширеси бар вакуоль – өсүмдүктөрдө ири.
• Клетканын катуу кабыгы: өсүмдүктөрдө целлюлозадан, козу карындарда хитинден; жаныбарларда ал жок.

Запастык углевод: өсүмдүктөрдө – крахмал, козу карындарда жана жаныбарларда – гликоген.

Фотосинтез

6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ (жарыкта, хлоропласттарда)

• Жарык фазасы – тилакоиддердин мембраналарында: жарыкты хлорофилл сиңирет, суу ажырайт (фотолиз), O₂ бөлүнүп чыгат, АТФ синтезделет.
• Караңгы фаза – хлоропласттын стромасында: жарык фазасынын АТФи жана суутеги аркылуу CO₂ глюкозага айланат. Түздөн-түз жарык керек эмес, бирок жарык фазасынын продуктуларысыз ал жүрбөйт.

Фотосинтезде кычкылтек CO₂ден эмес, суудан пайда болот.

Дем алуу

C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + энергия

Кычкылтексиз этап (гликолиз) цитоплазмада жүрүп, 2 АТФ берет; кычкылтектүү этап митохондрияларда жүрөт жана мектеп китеби боюнча 36 АТФ берет (бир молекула глюкозага бардыгы 38 АТФ).

Өсүмдүктөр менен козу карындар бирдей дем алат (аэробдук, митохондрияларда), бирок ар башкача азыктанат: өсүмдүктөр – автотрофтор, козу карындар – гетеротрофтор. Өсүмдүктө эки процесс тең – фотосинтез да, дем алуу да жүрөт.

ЖРТ стилиндеги мисалдар

1-мисал. Органоиддин эки мембранасы жана өзүнүн ДНКсы бар, ички мембранасынын бүктөмдөрүндө кычкылтектин катышуусу менен АТФ синтезделет. Бул эмне? Жообу: митохондрия.

2-мисал. Жалбырактын клеткасына салыштырмалуу козу карындын клеткасында кайсы органоиддер жок? Жообу: хлоропласттар (пластидалар); целлюлоза кабыгы да жок – козу карындарда кабык хитинден турат.

3-мисал. Өсүмдүктү кычкылтектин «оор» изотобу бар суу менен сугарышты. Фотосинтезден кийин бул изотоп кайда болот? Жообу: бөлүнүп чыккан O₂ кычкылтегинде, анткени O₂ суунун фотолизинде пайда болот.

Көп кетирилген каталар

• Өсүмдүктөр фотосинтез гана жүргүзүп, дем албайт деп ойлоо. Бардык тирүү клеткалар сутка бою дем алат.
• Хлоропласт менен митохондрияны алмаштыруу: экөөнүн тең эки мембранасы жана өз ДНКсы бар, бирок хлоропластта органикалык заттардын синтези жарыкка көз каранды.