ДНК, РНК жана белоктун биосинтези: маселелер

ДНК, РНК жана белоктун биосинтези

Нуклеин кислоталары

ДНК – кош спираль. Нуклеотид = азоттуу негиз + дезоксирибоза + фосфор кислотасынын калдыгы. Негиздер: аденин (А), тимин (Т), гуанин (Г), цитозин (Ц).

Комплементардуулук принциби: А – Т (эки суутек байланышы), Г – Ц (үч байланыш). Мындан Чаргаффтын эрежеси келип чыгат: А = Т, Г = Ц, ал эми А + Г = Т + Ц.

РНК – бир чынжыр, кант – рибоза, тиминдин ордуна урацил (У). Түрлөрү: и-РНК (маалыматтык), т-РНК (ташуучу, аминокислоталарды алып келет), р-РНК (рибосомалардын курамына кирет).

Генетикалык код

• Бир аминокислотаны триплет – үч нуклеотид коддойт.
• Код кайталанма (бир аминокислотаны бир нече триплет коддой алат), бир маанилүү (бир триплет бир гана аминокислотаны коддойт), универсалдуу (бардык организмдерге жалпы).
• Бардыгы 64 триплет, анын ичинен 3ү – стоп-кодондор.

Белоктун биосинтези

1. Транскрипция – ядродо ДНКнын бир чынжырында комплементардуулук принциби боюнча и-РНК синтезделет.
2. Трансляция – цитоплазмада рибосомаларда: т-РНКлар аминокислоталарды алып келет, алардын антикодондору и-РНКнын кодондорун таанып, аминокислоталар пептиддик байланыштар менен бириктирилет.

Трансляция үчүн матрица – и-РНК (т-РНК эмес).

Типтүү маселелер

1-маселе. ДНК молекуласындагы нуклеотиддердин 18%ы тиминдүү. Калгандарынын үлүшүн тапкыла. Чыгаруу: А = Т = 18%. Г менен Цга 100 − 36 = 64% туура келет, Г = Ц = 32%. Жообу: А 18%, Г 32%, Ц 32%.

2-маселе. ДНКнын фрагментинде 1200 нуклеотид бар, анын 300ү цитозиндүү. Адениндүү нуклеотиддер канча? Чыгаруу: Г = Ц = 300, бирге 600. А менен Тга 1200 − 600 = 600 калат, А = 300. Жообу: 300.

Көңүл буруңуз: нуклеотиддердин бир түрүнүн санын гана билип, калгандарын табууга болбойт – ага кошумча нуклеотиддердин жалпы саны (же пайыздык үлүшү) керек.

3-маселе. Белок 150 аминокислотадан турат. Аны коддогон и-РНК бөлүгүндө канча нуклеотид бар? Чыгаруу: 150 × 3 = 450 нуклеотид. Эки чынжырлуу ДНК бөлүгүндө 450 × 2 = 900 нуклеотид болот.

4-маселе. ДНКнын матрицалык (транскрипцияланган) чынжырынын бөлүгү: ТАЦ-ГГА-ЦТТ. и-РНКны тапкыла. Чыгаруу: комплементардуулук боюнча А→У, Т→А, Г→Ц, Ц→Г алмаштырабыз: АУГ-ЦЦУ-ГАА.

Көп кетирилген каталар

• и-РНКга Т жазуу: РНКда тиминдин ордуна урацил.
• Этаптардын ордун алмаштыруу: транскрипция – ядродо, трансляция – рибосомаларда.
• ДНКнын эки чынжырынын нуклеотиддеринин санын 3кө бөлүү. Маселеде «ген (бир чынжыр) N нуклеотидден турат» деп айтылса, аминокислоталар N : 3; эгер кош чынжыр берилсе – N : 6.